دو نکته تاریخی

1398/4/2 ۱۱:۲۶

چندی پیش در میان جمعی از دوستان فرهیخته بعد از مطالعه بخش‎هایی از تاریخ مشروطه احمد کسروی، بحث به مقایسه انقلاب‎های معاصر در ایران کشیده شد. سنجش وقایع تاریخی با یکدیگر، خواه این رویدادها مربوط به یک جامعه و جغرافیا باشند، مثل مقایسه کودتای سوم اسفند 1299 با کودتای 28 مرداد 1332، و خواه این رویدادها مربوط به دو جای متفاوت باشند، مثل مقایسه انقلاب اکتبر روسیه در سال 1917 میلادی با انقلاب فرانسه در سال 1789 میلادی، امری رایج و آشنا برای علاقه‎مندان و پژوهشگران تاریخ است، همچنان که مقایسه شخصیت‌های تاریخی(اعم از آدم‎های شاخص یا گروه‌ها) امری شایع است.

محسن آزموده: چندی پیش در میان جمعی از دوستان فرهیخته بعد از مطالعه بخش‎هایی از تاریخ مشروطه احمد کسروی، بحث به مقایسه انقلاب‎های معاصر در ایران کشیده شد. سنجش وقایع تاریخی با یکدیگر، خواه این رویدادها مربوط به یک جامعه و جغرافیا باشند، مثل مقایسه کودتای سوم اسفند 1299 با کودتای 28 مرداد 1332، و خواه این رویدادها مربوط به دو جای متفاوت باشند، مثل مقایسه انقلاب اکتبر روسیه در سال 1917 میلادی با انقلاب فرانسه در سال 1789 میلادی، امری رایج و آشنا برای علاقه‎مندان و پژوهشگران تاریخ است، همچنان که مقایسه شخصیت‌های تاریخی(اعم از آدم‎های شاخص یا گروه‌ها) امری شایع است. شیوع این امر، اما به هیچ عنوان به معنای بدون اشکال بودن آن نیست، یعنی چنین نیست که هر گونه مقایسه‎ای میان وقایع و شخصیت‎های تاریخی، به لحاظ استدلالی مجاز و روا باشد، به خصوص که برخی معتقدند اصولا امور تاریخی، به دلیل این که در زمانی تکرارناپذیر رخ می‎دهند، با یکدیگر سنجش‎ناپذیر هستند، زیرا هر کدام در شرایط و زمینه‎ای یکه و در نتیجه متفاوت با دیگری، پدید می‌آیند، بنابراین باید هدف و از آن مهم‎تر معیار این سنجش و مقایسه تاریخی روشن شود.

گاهی این سنجش، به هدف ارزشگذاری میان امور تاریخی و ترجیح یکی بر دیگری صورت می‎گیرد. در این حالت آشکار است که این ارزشگذاری اگر بخواهد اخلاقی باشد، باید مستند به شواهد کثیر و از منظری کاملا بی‎طرفانه صورت بگیرد، ضمن این که باید کارگزاری آن وقایع تاریخی، اهداف و انگیزه‎های آن کارگزاری و پیامدها و عواقب آنها را در نظر آورد، شرایطی که تقریبا مقایسه اخلاقی میان امور تاریخی را اگر نگوییم محال، لااقل بسیار دشوار می‎کند. اما اگر این مقایسه به هدف شناخت بیشتر هر یک از طرفین مقایسه و فهم عمیق‎تر علت و عوامل چگونگی آن واقعه صورت بگیرد، یعنی کاری که معمولا پژوهشگران تاریخ می‎کنند، آن گاه مقایسه تاریخی نه فقط امری مفید، بلکه ضروری و جزء لاینفک هر گونه تحلیل تاریخی است.

یک شکل دیگر مقایسه امور تاریخی، سنجش میان آنها با نظر به اهداف مطرح شده از سوی کارگزاران تاریخی، و بررسی علل و عواملی است که مثلا تحقق حداکثری اهداف در یک رویداد تاریخی را ممکن و در دیگری غیرممکن کرده. روشن است که در این مقایسه به هیچ عنوان به جستجوی «قاتل بروسلی» و آوار کردن همه مشکلات بر سر یک یا چند فرد یا گروه خاص نیستیم، بلکه صرفا می‎خواهیم «نشان دهیم» که چرا دو روند تاریخی، مثلا دو انقلاب، به رغم آن که کارگزاران‎شان لااقل در حرف، از اهدافی مشابه سخن می‎گویند، به دو نتیجه متفاوت انجامیده‎اند.

اما نکته مهم‎تر به زعم نگارنده، کنار گذاشتن این مفروض رایج و بسیار تکرارشده است که هدف از بررسی تاریخ، درس گرفتن از آن برای تکرار نکردن اشتباهات گذشتگان از یکسو و تکرار اقدامات خوب آنهاست. این آشناترین و شناخته‎شده‎ترین پاسخی است که همواره برای پرسش «چرا باید تاریخ بخوانیم؟» یا «فایده تاریخ چیست؟» بیان شده است: عبرت از گذشتگان. برخی هم با استناد به همین باور رایج، بارها این حکم جذاب اما ناسنجیده را تکرار می‎کنند که «آنان که تاریخ خود را نمی‎دانند، مجبور به تکرار آن هستند»! اما به باور نگارنده، دقیقا بر خلاف این ادعای رایج، مهم‎ترین نکته‎ای که مطالعه انتقادی تاریخ بر ما آشکار می‎سازد این است که مطالعه تاریخ به هیچ عنوان عبرت‌آموز نیست. روشن‎ترین گواه این ادعا نیز خود تاریخ است. آدمیان به رغم عمر هزارساله‎شان، کماکان دچار شرور عمدی یا سهوی می‎شوند، با یکدیگر جنگ می‎کنند، دست به جنایت می‎زنند و به اقداماتی از سر «بی‎عقلی» دست می‎زنند، تا جایی که برخی مورخان، تاریخ بشر را «تاریخ بی‎خردی» خوانده‎اند. این سخن البته منافی آن نیست که ما از بررسی انباشت تجربه بشری یعنی تاریخ، هیچ بهره‎ای نمی‎بریم. قطعا این آگاهی در تصمیمات امروز ما برای آینده دخیل است. اما باید در نظر داشت که در نهایت اقدام به عمل در انسان، صرفا از سر آگاهی و بر اساس باورها نیست و به اعتقاد بسیاری از متفکران اتفاقا خواست‌ها و امیال انسان، در اتخاذ تصمیمات او نقش کلیدی‎تری ایفا می‎کنند  و ثانیا این که نتیجه این تصمیم‎گیری، هر اندازه هم که با مداقه در گذشته همراه باشد، به دلیل خصلت تکرارناپذیر زمان و پیش‎بینی‎ناپذیر بودن آن و نقش عوامل و علل محاسبه‎نشده، یکسان نیست.

کوتاه سخن آن که اولا در مقایسه میان امور تاریخی باید بسیار محتاط بود و از در غلتیدن به ارزشگذاری اخلاقی یا دخیل کردن ترجیحات امروزی در این سنجش‌گری باید پرهیزکرد و ثانیا در نظر داشت که تاریخ الزاما عبرت‎آموز نیست، اگرچه درسی به مراتب مهم‎تر به ما می‎آموزد، این که یک واقعه یا رویداد چرا و چگونه رخ داد و از آن مهم‎تر این که ما چگونه ما شدیم.

منبع: روزنامه اعتماد