نامی غریب بر پیشانی یک محله اصیل

1397/10/22 ۰۷:۵۴

یکی از گذرهای کمتر شناخته شده شهر تهران، کوچه وستاهل در خیابان امیریه (بخشی از خیابان ولیعصر کنونی) کمی پایین‌تر از میدان منیریه است. اگرچه امروزه هیچ نشان کهنه و قدیمی در این کوچه نسبتاً باریک نمی‌توان یافت، اما نام این گذر کماکان از دست تطاول روزگار در امان مانده و بخشی از تاریخ ایران را در نام خود زنده نگاه داشته است؛ هر چند که این اسم ممکن است با زبان شیوای فارسی همخوان و هم آهنگ نباشد و تلفظ این نام برای اهالی محل یا عابران کمی دشوار باشد یا احتمالاً از وجه تسمیه آن بی‌خبر باشند.

کوچه وستاهل و منزل رئیس تشکیلات نظمیه سوئدی در طهران

مجید بجنوردی: یکی از گذرهای کمتر شناخته شده شهر تهران، کوچه وستاهل در خیابان امیریه (بخشی از خیابان ولیعصر کنونی) کمی پایین‌تر از میدان منیریه است. اگرچه امروزه هیچ نشان کهنه و قدیمی در این کوچه نسبتاً باریک نمی‌توان یافت، اما نام این گذر کماکان از دست تطاول روزگار در امان مانده و بخشی از تاریخ ایران را در نام خود زنده نگاه داشته است؛ هر چند که این اسم ممکن است با زبان شیوای فارسی همخوان و هم آهنگ نباشد و تلفظ این نام برای اهالی محل یا عابران کمی دشوار باشد  یا احتمالاً از وجه تسمیه آن بی‌خبر باشند. اما اینکه چرا این کوچه به وستاهل معروف شد، بی‌تردید با نام رئیس تشکیلات نظمیه یعنی موسیو وستداهل ارتباط دارد. با این توضیح که در اواخر حکومت قاجار، دولت برای برخی اصلاحات و سامان دادن به امور نظمیه چند افسر سوئدی را به استخدام اداره نظمیه درآورد و وستداهل به‌عنوان رئیس تشکیلات نظمیه جدید معرفی شد. بنابراین اسم کوچه مورد بحث بی‌شک از نام رئیس سوئدی تشکیلات نظمیه گرفته شده است.

 اما اینکه چرا نام این کوچه و در این قسمت از شهر به اسم وستاهل معروف شد به احتمال زیاد با منزل وستداهل و محل اقامت او در تهران ارتباط دارد زیرا ساختمان نظمیه در زمان حضور سوئدی‌ها، در میدان توپخانه قرار داشت و خیلی بعید به نظر می‌رسد که نام این کوچه با ساختمان اداراتی که زیر دست وستداهل اداره می‌شد ارتباط داشته باشد. نگارنده تنها گواه این ادعا را که همزمان با شخص وستداهل می‌زیسته در خاطرات عبدالله بهرامی (که سال‌ها پیش منتشر شده) یافته است که خود مدت‌ها از مترجمان و کارمندان تشکیلات نظمیه در زمان وستداهل و سوئدی‌ها بود. بهرامی در بخشی از خاطرات خود نشانی منزل و محل اسکان وستداهل را به ما می‌دهد که می‌تواند با کوچه مورد بحث تطبیق پیدا کند: «... به خانه رئیس تشکیلات نظمیه(مقصود وستداهل است)که در خیابان امیریه نزدیک منزل خودمان بود روان شدم. رئیس تشکیلات نظمیه با دو نفر دیگر از مأموران سوئدی در خانه‌ای که متعلق به مقتدرالملک بود سکونت داشتند». بنابراین روایت می‌توان حدس زد که منزل و محل اقامت وستداهل در امیریه همان کوچه وستاهل امروز در امیریه است، اگرچه بی‌تردید این خانه بعدها خراب شده است، چنانچه امروز خانه‌ای به قدمت دوره قاجار را نمی‌توان در این کوچه یافت.

اما یکی دیگر از منابعی که وجود منزل وستداهل در این کوچه را تأیید می‌کند، خاطرات مرحوم استاد احسان یارشاطر است؛ با توجه به اینکه یارشاطر بخشی از کودکی خود را در این محله گذرانده و با سال های حضور وستداهل در ایران فاصله زمانی زیادی نداشته است، روایت او می‌تواند مورد توجه قرار گیرد، ولو اینکه یارشاطر این اطلاعات از منزل وستداهل را از دیگران شنیده باشد؛ ایشان در بخشی از کتاب گفت‌و‌گوی خود با ماندانا زندیان و در بیان قسمتی از خاطرات دوران کودکی خاطرنشان می‌کند: «کودکی من در تهران، در یکی از کوچه‌های فرعی خیابان امیریه به نام کوچه وستاهل طی شد. وستاهل اسمی سوئدی است. ژاندارمری ایران در دوران احمدشاه تعدادی افسر سوئدی برای برقراری امنیت و نظم در تهران استخدام کرده بود. وستداهل افسری بوده که در آن کوچه زندگی می‌کرده و بنیاد نخستین نظمیه تهران را آنچه بعدها شهربانی نامیده شد گذاشته است. اسمش را گذاشته بودند روی آن کوچه و این اسم همچنان بر کوچه مانده بود. خانواده ما و پیش از آن یکی از دو دایی من در آن کوچه زندگی می‌کردند». بنابراین منابع می‌توان محل زندگی وستداهل در ایامی که در تهران اقامت داشته است را همین کوچه مذکور در خیابان امیریه دانست که احتمالاً برای راحت‌تر شدن تلفظ آن «د» میانی واژه «وستداهل» برداشته شد و نام کوچه به «وستاهل» نامور و معروف گردید.

منابع:

بهرامی، عبدالله، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران، انتشارات کتابخانه سنایی، بی‌تا

منبع: روزنامه ایران