امیرسلیمانی ، امیرمصطفی

امیرسلیمانی \amīr soleymānī\، امیرمصطفى، ملقب به مشیرالسلطنه، از رجال سیاسی اواخر عصر قاجار و دورۀ پهلوی. 
امیرمصطفى در 1297 ق/ 1258 ش/ 1880 م، در تهران زاده شد (تابنده، 417؛ قس: عاقلی، 1/ 196 که سـال تولد او را 1300 ق آورده است). پدر او، علیرضا خان قوانلو، ایلخان قاجار، ملقب به عضدالملک، پسر موسى خان، دایی‌زادۀ ناصرالدین شاه و برادرزادۀ مهد علیا بود و از رجال و شخصیتهای محترم دستگاه حکومت قاجار، از فعالان جنبش مشروطه، و واسطۀ میان روحانیان و رجال حاکم به شمار می‌رفت (اعتمادالسلطنه، 629؛ بامداد، 2/ 435، 438؛ دولت‌آبادی، 1/ 357؛ نیز نک‍ : کسروی، 578- 584؛ قس: چرچیل، 123 که از او به‌عنوان دایی ناصرالدین شاه و برادر مهد علیا یاد کرده است). 

امیرسلیمانی در جوانی به فراگیری ادبیات فارسی، فلسفه و عرفان پرداخت (عاقلی، همانجا). وی در 1322 ق/ 1904 م، به دیدار حاج شیخ عبدالله حایری رفت و نزد او به فراگیری مبانی عرفان و تصوف پرداخت. پس از چندی، به همراه شیخ‌المشـایخ دزفولی، رئیس کتابخـانۀ سلطنتی دورۀ قاجار، در هاشم‌آباد در نزدیکی تهران، نزد شیخ عبدالله، به‌طور رسمی به طریقۀ نعمت‌اللٰهی گنابادی درآمد؛ سپس در گناباد به خدمت حاج ملا سلطان‌محمد رسید و در مدتی که نزد او بود، گرایشهای صوفیانه در او شدت یافت (یادنامه ... ، 185؛ تابنده، همانجا). سبب گرایش امیرسلیمانی به مشرب تصوف را دوستی او با ظهیرالدوله دانسته‌اند (نک‍ : ‌عاقلی، همانجا). 
امیرسلیمانی پس از ورود به طریقۀ گنابادیه، مورد خشم و ملامت پدر، برادر و شماری از نزدیکان خود قرار گرفت؛ اما نه‌تنها کوششهای آنها در دورکردن وی از تصوف بی‌نتیجه ماند، بلکه حتى شماری از آنان، ازجمله پدرش، به‌تدریج با او همراه شدند و کم‌و‌بیش در مجالس صوفیانه حضور یافتند (یادنامه، 185-186؛ تابنده، 417- 418). 
امیرسلیمانی پس از مشروطیت، در دستگاه حکومت احمد شاه قاجار، عهده‌دار برخی مناصب دولتی شد. او تا 1297 ق/ 1880 م، لقب سالارالسلطان داشت، اما پس از درگذشت میرزا احمد خان مشیرالسلطنه، رئیس‌الوزرا و وزیر داخله در زمان حکومت محمدعلی شاه، لقب مشیرالسلطنـه را دریـافت. جایگـاه و نفوذ امیرسلیمـانی در دربار احمد شاه چنان بود که از وی به‌عنوان نایب‌السلطنۀ شاه یاد کرده‌اند (همو، نیز عاقلی، همانجاها؛ کسروی، 584). 
امیرسلیمانی پس از انقراض حکومت قاجار تـا مدتها از پذیرفتن مناصب یا مشاغل دولتی سر باز زد؛ اما در بهمن 1332، فعالیت سیاسی خود را به‌عنوان نمایندۀ مردم در دورۀ دوم مجلس سنا از سر گرفت و 4 سال در این سمت بود. او پس از اتمام این دوره، به‌طور کامل از پذیرفتن چنین سمتهایی خودداری کرد و گوشه‌گیری را به فعالیتهای سیاسی ترجیح داد. وی تا پایان عمر در تهران زندگی کرد و افزون‌بر شرکت در مجالس طریقۀ گنابادیه، به ارائۀ خدماتی به صوفیان و وابستگان به این طریقه پرداخت؛ از جملۀ خدمات او به طریقۀ گنابادیه، می‌توان به مشارکت وی در بازسازی بقعۀ استاد خود، حاج ملا سلطان‌محمد اشـاره کرد (نک‍ : تابنده، 418، حاشیه‌های 1 و 2؛ عـاقلی، 1/ 196). 
امیرسلیمانی همچنین به‌طور جدی به امور خانقاهی که پدرش، عضدالملک، در 1280 ق/ 1863 م در محلۀ سنگلج تهران بنا نهاده بود، رسیدگی می‌کرد؛ این خانقاه بعدها به‌سبب لقب وی، به حسینیۀ مشیرالسلطنه شهرت یافت (همانجا؛ نیز نک‍ : ه‍ د، امیرسلیمانی، حسینیه). عضدالملک در اواخر عمرش همۀ اموال خود را طی صلح‌نامه‌ای به او بخشید. اما پس از درگذشتش، دیگر ورثۀ او نه‌تنها به موارد یادشده در صلح‌نامه پایبند نماندند، بلکه مالی را نیز به امیرسلیمانی اختصاص ندادند؛ ازاین‌رو، وی مدت زیادی به‌سختی امرارمعاش می‌کرد. 
امیرسلیمانی پس از چندی، به توصیۀ استاد خود، نور علیشاه ثانی، با اعلام انصراف از صلح‌نامۀ پدر، خواستار تقسیم اموال میان ورثه شد. بدین ترتیب، بخشی از اموال عضدالملک به تملک او درآمد و بخش قابل توجهی را که شامل املاک متعددی در محلۀ سنگلج تهران می‌شد، بعدها از دیگر ورثه خریداری کرد (یادنامه، 186-187). این زمینها، که خانۀ مسکونی امیرسلیمانی نیز در آن قرار داشت، به هنگام طرح توسعۀ محلۀ سنگلج در زمان رضا شاه، در معرض تصرف قرار گرفت؛ اما پس از استعفای رضا شاه، طرح توسعۀ محلۀ سنگلج نیز متوقف شد، خانه و دیگر املاک وی هم از خطر نابودی نجات یافت (همان، 188). 
امیرسلیمانی در 4 مرداد 1340 ش/ 25 ژوئیـۀ 1961 م درگذشت و پیکر او در مقبرۀ سعادتیۀ نوریه، در آرامگاه حضرت عبدالعظیم به خاک سپرده شد (تابنده، 418، حاشیۀ 3؛ رحیمی، 81). او فردی بی‌آزار و نیکوکار بود و بخش عمده‌ای از اموال خود و املاک متعدد بر‌جای‌مانده از پدرش را در تهران و دیگر شهرها وقف امور خیریه کرد (عاقلی، همانجا). 
از موقوفات امیرسلیمانی می‌توان به 6 دانگ قریۀ شاه‌تره در بلوک غار به همراه یک رشته قنات جاری در آن، اشاره کرد. این ملک که در 1340 ش وقف شده است، امروزه در محلۀ اسلامشهر قرار دارد. در گذشته، بخشی از درآمد این موقوفه به نگهداری و نوسازی اصل موقوفه اختصـاص می‌یافت و بخش دیگر آن در اختیار مدرسۀ میر سلیمان قاجار در شهر مشهد قرار می‌گرفت تا صرف امور جاری مدرسه، و نیز کمک‌هزینۀ طلاب و حقوق کارمندان آن شود. تولیت این مدرسه پس از درگذشت وی، به پسر او، علیرضا امیرسلیمانی واگذار شد («موقوفـه ... »، بش‍‌ ). از امیـرسلیمـانی موقوفـۀ دیگـری (در حدود 377 هکتار) نیز در شهرستان بابل بر جای مانده است («سند ... »، بش‍‌ ). 
امیرسلیمانی دو بار ازدواج کرد. حاصل این ازدواجها، 3 فرزند بود که همگی دارای گرایشهای صوفیانه، و منسوب به طریقۀ نعمت‌اللٰهیۀ گنابادی بودند. پسر بزرگ او، امیرقاسم خان امیرسلیمانی که در اروپا تحصیل کرد و به کسب مدرک دکتری نائل آمد، در 1322 ش، پس از یک سال تحمل بیماری، در سن 40سالگی درگذشت و در مقبرۀ سعادتیۀ نوریه به خاک سپرده شد. فرزند دیگر او، علی‌اکبر خان نام داشت که با امیرقاسم خان از یک مادر بود. پسر دیگر او که از دختر کامران میرزا، نایب‌السلطنۀ ناصرالدین شاه بود، علیرضا خان نام داشت؛ این هر دو از دراویش طریقۀ گنابادی بودند (تابنده، 418- 419). 

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345 ش؛ بامداد، مهدی، شرح‌حال رجال ایران، تهران، 1347 ش؛ تابنده، سلطان‌حسین، نابغۀ علم و عرفان، تهران، 1350 ش؛ چرچیل، ج. پ.، فرهنگ رجال قاجار، ترجمۀ غلامحسین میرزا صالح، تهران، 1369 ش؛ دولت‌آبادی، یحیى، حیات یحیى، تهران، 1361 ش؛ رحیمی ششده، مرتضى، زندگی جاوید، تهران، 1395 ش؛ «سند مالکیت موقوفۀ مصطفى امیرسلیمانی با 700 رقبه در بابل اخذ شد»، سازمان اوقاف و امور خیریۀ جمهوری اسلامی ایران (مل‍‌ )؛ عاقلی، باقر، شرح‌حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، تهران، 1380 ش؛ کسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، 1316 ش؛ «موقوفـۀ مرحـوم مصطفى امیرسلیمانی ـ اسلامشهـر»، ادارۀ کل اوقاف و امور خیریۀ استان تهران (مل‍‌ )؛ یادنامۀ صالح، به کوشش هیئت‌تحریریۀ کتابخانۀ صالح، تهران، 1380 ش؛ نیز: 

Oghaf, www.oghaf.ir/ news/ printpage-261062; Tehran, www.tehran.oghaf.ir/ news/ printpage-139361. 
میترا آقامحمدحسنی