امیراعلم، بیمارستان

امیراعلم، بیمارستان \bīmārestān-e amīr aʾlam\، با نام اولیۀ مریض‌خانۀ نسوان، نخستین زایشگاه و بیمارستان دولتی ویژۀ زنان و کودکان در ایران (تأسیس: 1335 ق/ 1917 م).
این بیمارستان بعدها به مرکز ویژۀ بیماریهـای گوش، حلق و بینی تبدیل شد و به مناسبت نام بنیادگذار آن، امیراعلم نام گرفت. بیمارستان امیراعلم امروزه در خیابان انقلاب، دروازه دولت، اول خیابان سعدی واقع است.
پس از استقرار مشروطیت در ایران و برقراری نسبی آزادی بیان، نخستین درخواستها دربارۀ تأسیس بیمارستانی ویژۀ بیماریهای زنان و زایمان و نیز آموزش زنان برای مامایی، از سوی انجمنهایی همچون «شرکت خیریۀ خواتین» در روزنامه‌ها منتشر شد (برای نمونه، نک‍ : ایران نو، 4). طرح عملی برای تأسیس این بیمارستان، و مرکزی برای تربیت پرستار و ماما یک دهه پس از پیروزی انقلاب مشروطه و در دورۀ سلطنت احمد شاه قاجار (1327-1344 ق/ 1909-1925 م)، از سوی جمعی از پزشکان و رجال مقیم تهران دنبال شد. امیراعلم دانش‌آموختۀ پزشکی در بیروت و پاریس، بیش از دیگران، به تأسیس چنین بیمارستانی اهتمام داشت.
امیرخان اعلم (1255-1340 ش/ 1876-1961 م)، فرزند علی‌اکبر خان آشوری معتمدالوزاره بود. پدرش از صاحب‌منصبان وزارت امور خارجه به شمار می‌آمد. امیر خان تحصیلات پزشکی خود را در نوجوانی، در مدرسۀ طبی فرانسوی بیروت آغاز کرد، اما در پی مرگ پدر، تحصیل خود را ناتمام گذاشت و ناچار برای رسیدگی به امور خانواده به ایران بازگشت. چندی پس از بازگشت به ایران، از طرف مشیرالدوله، وزیر امور خارجه، به‌عنوان یکی از 10 تن دانشجوی پزشکی، نامزد اعزام به اروپا شد. امیر خان پس از تحمل مشقات و معطلی بسیار در اروپا، سرانجام پس از 3 سال، توانست در مدرسۀ نظامی طبی شهر لیون فرانسه، امکان گذراندن امتحان نهایی را بیابد. او با پشتکار بسیار از پس امتحانها برآمد و بالاترین نمره‌ها را تحصیل کرد. موفقیت قابل توجه او امکان گذراندن یک دورۀ کارآموزی در آموزشکدۀ نظامی وال دو گراس در پاریس را مهیا کرد (ناطق، 282-283). امیراعلم رسالۀ دکتری خود را با عنوان حفظ‌الصحه و اسلام نگاشته بود.
امیرخان اعلم در 1324 ق/ 1906 م، به ایران بازگشت (یغمایی، 216-222؛ ملک‌زاده، 234). وی پس از بازگشت به ایران، با دختر وثوق‌الدوله ازدواج، و مطبی در جنوب خیابان سی‌‌تیر کنونی، و در شمـال محلۀ سنگلج، در گذر تقی خان، برای مداوای بیماران بر پا کرد (مجلس، 4).
امیراعلم در طول دوران خدمت، سمتهایی چون ریاست اطبای ژاندارمری، اطبای نظام، صحیۀ نظام، مریض‌خانۀ احمدیه، مریض‌خانۀ اطفال و نسوان، و حفظ‌الصحۀ دولتی را بر عهده داشت. امیر خان پس از جنگ جهانی اول (1332- 1336 ق/ 1914- 1918 م)، و خروج اطبای خارجی دارالفنون از ایران، به تدریس طب و کالبدشناسی در مدرسۀ طب دارالفنون پرداخت و با تأسیس دانشگاه تهران، استاد کرسی کالبدشناسی دانشکدۀ پزشکی شد (یغمایی، 218- 219؛ سالور، 6/ 4850). وی چند دوره نمایندۀ مجلس شورای ملی نیز بود. همچنین او «جمعیت شیر و خورشید سرخ» را در ایران تأسیس کرد (یغمایی، 192، 220-222).
امیراعلم پیش از آغاز به کار تأسیس بیمارستان نسوان، موفق شده بود بیمارستان نظامی احمدیه (ه‍ م) را در تهران راه‌اندازی کند. او برای تأسیس بیمارستان نسوان، در اطلاعیه‌ای بـا عنوان «آهنگ ساختمان بیمارستـانی برای زنان و کودکان در طهران»، در روزنامۀ عصر جدید در جمادی‌الآخر 1333، یادآور شده بود که شهر تهران با داشتن نزدیک به 400هزار سکنه، بیمارستان ویژۀ زنان ندارد. وی همچنین افزوده بود که برای تأسیس بیمارستانی ویژۀ زنان و کودکان، انجمنی متشکل از ذکاء‌الملک فروغی، حـاجی سید نصرالله تقوی، سلیمـان میرزا [اسکنـدری]، ارباب کیخسرو شاهرخ، موسیو وستداهل (وستائل) افسر سوئدی رئیس تشکیلات نظمیه، منتخب‌الدوله و چند تن دیگر شکل گرفته است. این انجمن قصد آن دارد که از راه گردآوری کمکهای خیرخواهانه، بیمارستانی ویژۀ زنان و کودکان تأسیس کند (ص 8).
در 29 جمـادی‌الآخر 1334، امیراعلم از ممتـازالملک، وزیر معارف، درخواست کرد که نفوذ و اهتمام خود را در کار تأسیس بیمارستانی مخصوص زنان به کار برد. به‌ این ‌ترتیب هیئت وزیران پذیرفتند که یکی از بناهای دولتی به تأسیس بیمارستان دولتی نسوان اختصاص یابد. وزارت مالیه در 10 شعبان همان سال، محل کنونی بیمارستان امیراعلم را ــ که در آن زمان در حد شمال شهر در دروازه شمیران بود ــ به وزارت معارف واگذار کرد (یغمایی، 157).
فراخوان عمومی امیراعلم برای تأسیس بیمارستان از سوی رجال و خیرخواهان نیز با استقبال روبه‌رو شد. بنابه گزارشی در 1335 ق، وثوق‌السلطنه، معاون وزارت جنگ، در سفر زیارتی به مشهد مقدس، اقدام به جمع‌آوری اعانه برای تکمیل ساختمان بیمارستان زنان کرد. او موفق شد مبلغ 413 تومان و 1 قران و 400 دینار برای بیمارستان، اعانه جمع کند ( ایران، 1335، شم‍ 85، ص 2). بیمارستان زنان و کودکان در اول رجب 1335، باعنوان «مریض‌خانۀ نسوان» گشایش یافت. ساختمان بیمارستان با وجود افتتاح رسمی همچنان در حال گسترش بود. در روز افتتاح، اعلام شد که ساختمان دیگری در محوطۀ بیمارستان، با 16 اتاق ساخته خواهد شد و هزینۀ ساخت هر اتاق 500 تومان است؛ در صورتی‌که هرکس از خیرخواهان هزینۀ ساخت یک اتاق را پرداخت کند، آن اتاق به نام او نام‌گذاری خواهد شد. در همین روز، 4 تن از وزرا، هریک 500 تومان به بیمارستان کمک نقدی کردند. همچنین از سوی نهادی روسی 500 تومان برای تکمیل بیمارستان اهدا شد. دیگر حاضران در مراسم افتتاحیه نیز کمکهای نقدی و جنسی به بیمارستان کردند (همان، شم‍ 67، ص 1، نیز شم‍ 69، ص 2).
ادیب‌الممالک فراهانی به مناسبت افتتاح بیمارستان نسوان، قطعه‌شعری سرود. او ماده‌تاریخ تأسیس بیمارستان را «بیمارستان بانوان است»، برابر با 1335 ق، تعیین کرد (یغمایـی، 219، حاشیۀ 2). بنـای بیمارستـان که در آغـاز یک‌طبقه بود، در دورۀ وزارت ممتازالملک، وزیر معارف، گسترش یافت (محبوبی، 324).
مدیریت بیمارستان نسوان را علی‌رضا خان مهذب‌السلطنه که فارغ‌التحصیل پاریس بود و بعدها نام خانوادگی بهرامی را برگزید، بر عهده داشت. او افزون‌بر مدیریت بیمارستان، سرپرست بخشهای کحالی (چشم‌پزشکی) و طبی بیمارستان نیز بود (یغمایی، 185). بخش چشم‌پزشکی بیمارستان از جمادی‌الاول 1336 آغاز به کار کرد (وطن، 1).
گفتنی است بیمارستان زنان در آغـاز دارای 3 بخش پزشکی بود: مطب عمومی مجانی زنان و کودکان برای بیماران بی‌بضاعت؛ بخش ویژۀ بیماریهای زنان؛ و بخش زایشگاه که از آن با تعبیر «دارالامهات» یاد شده است ( ایران، شم‍ 67، همانجا). گویا بخش بستری بیمارستان، کار خود را با 4 یا 5 تخت بیمارستانی آغاز کرد و یک سال پس از افتتاح بیمارستان، امکان بستری‌کردن 15 بیمار در آن فراهم شد (همان، 1336 ق، شم‍ 294، ص 2؛ روستایی، 226). بااین‌حال، بیمارستان از آغاز فعالیت آماده بود تا به زنان و کودکان بی‌بضاعت رایگان خدمات معاینۀ پزشکی بدهد ( ایران، همان چ، شم‍ 275، ص 1).
برای معاینه و درمان زنان، نیاز به استخدام متخصص مامایی (قابله) بود. به این منظور، ممتازالملک پیشنهاد استخدام دو قابلۀ تحصیل‌کردۀ اروپایی را برای خدمت در بیمارستـان نسوان بـه مجلس شورای ملی تقدیـم کرد و پس از کسب موافقت، در صدد استخدام آنان برآمد؛ اما چون استخدام پزشک از اروپا به‌زودی میسر نشد، وزارت معارف قابله‌ای را که فارغ‌التحصیل اروپا و ساکن تهران بود، برای ادارۀ شعبۀ قابلگی بیمارستان نسوان به خدمت گرفت (یغمایی، 157). قابله و متخصص بیماریهای زنان، فرانسیسکا، دختر مارکار، نام داشت و فارغ‌التحصیل ژنو بود. او در 1335 ق، به خدمت دولت ایران درآمد. دو پرستار به نامهای دایه خانم و معصومه خانم نیز برای مریض‌خانه استخدام شدند. این 3 به همراه مهذب‌السلطنه، کادر پزشکی بیمارستان را تشکیل دادند. مهذب‌السلطنه تا 1345 ق/ 1305 ش، ریاست بیمارستان را بر عهده داشت (همو، 185؛ محبوبی، 330). پزشک متخصص دیگری که امیراعلم به ایران دعوت کرد و به استخدام دولت درآمد و در بیمارستان زنان به کار گماشته شد، مادموازل مَتیل درُمپ (درمس/ درومپس) فرانسوی بود (یغمایی، 219؛ نیز نک‍ : ایران، 1339 ق، شم‍ 853، ص 2). او در خـانه‌ای اختصاصی در کنار بیمارستان سکونت داشت و همانجا نیز مطب خصوصی بر پا کرده بود (همان، شم‍ 750، ص 4).
حضور پزشک زن در بیمارستان، این امکان را فراهم می‌کرد که دوره‌های آموزشی قابلگی برای دختران تحصیل‌کرده فراهـم شود. بـرای نخستین بار شمـاری از فارغ‌التحصیلان مدرسۀ دخترانۀ فرانکوپرسان که زیرنظر ریشارخان مؤدب‌الملک فعالیت می‌کرد، برای گذراندن دورۀ قابلگی انتخاب شدند و بنا شـد پس از پایان دورۀ آموزشی، از سوی وزارت معارف گواهی‌نامۀ رسمی دریافت کنند. شمار نخستین دانشجویان یکسان گزارش نشده، و به‌تفاوت، دو، 5 یا 10 تن گزارش شده‌اند (نوایی، 37؛ ایران، 1336 ق، شم‍ 275، ص 1، نیز شم‍ 294، ص 2). به گفتۀ یغمایی (همانجا)، این کارآموزان پس از پایان دورۀ آموزشـی، به استخدام بیمارستان درآمدند. پذیرش دانشجویان مامایی در سالهای بعد نیز ادامه یافت.
در سال 1339 ق، دانشجویان جدید باید دست‌کم 18ساله می‌بودند و خانوادۀ آنها التزام می‌دادند که دورۀ دانشجویی خود را به پایان خواهند رساند و به شغل قابلگی و معالجۀ امراض نسوان خواهند پرداخت. برنامۀ آموزشی به زبان فرانسوی بود و دانشجویان یک سال فرصت داشتند تا آموزش زبان فرانسوی را تکمیل کنند. افزون‌بر مامایی، فیزیک، شیمی و تاریخ طبیعی نیز به آنان آموزش داده می‌شد. وزارت معارف هم‌زمان با پذیرش دانشجو، از زنان قابلۀ تهرانی خواست که خود را برای گذراندن دورۀ آموزشی به بیمارستان زنان معرفی کنند، زیرا بدون گذراندن این دوره، قابلگی آنها جرم به حساب می‌آمد ( ایران، 1339 ق، شم‍ 761، ص 1).
از دیگر پزشکان خارجی بیمارستان زنان، می‌توان از پزشکـی فرانسوی به نـام مادموازل پـن، رئیس قسمـت جراحی زنان، نام برد (محبوبی، 331). استخدام وی، در مجلس شورای ملی به تاریخ خرداد 1307 مطرح، و از سوی نمایندگان تصـویب شد. بنا بود پزشک جدید با حقوق ماهانه 150 تومان به استخدام بیمارستان درآید؛ او پیش‌تر نیز در عراق به کار پزشکی پرداخته بود (مشروح ... ، 1307 ش، دورۀ 6، جلسۀ 252). وی میان سالهای 1307- 1309 ش، در استخدام بیمارستان بود و افزون‌بر طبابت، به آموزش دانشجویان مامایی نیز می‌پرداخت (همان، 1308 ش، دورۀ 7، جلسۀ 65). استخدام پزشک خارجی برای بیمارستان زنان، به تصویب مجلس شورای ملی، تا 1312 ش، تمدید شد و پزشک جدیدی به استخدام بیمارستان درآمد (همان، 1309 ش، دورۀ 7، جلسۀ 161).
در سال 1337 ق، نصیرالدوله احمد بدر، وزیر معارف 200 تومان از درآمد اوقاف را به بودجۀ بیمارستان افزود (محبوبی، 330). بعدها نیز از درآمد موقوفات برای گسترش بیمارستان استفاده می‌شد؛ برای نمونه، روزنامۀ ایران در 1339 ق، خبری منتشر کرد که با نظارت وزارت اوقاف، بخشی از درآمد موقوفات سپهسالار ــ که از محل قنات و آسیابهای وقفی تأمین می‌شد ــ به مریض‌خانۀ نسوان تعلق گرفت و ازاین‌طریق، 6 تخت برای معالجۀ بیماران بی‌بضاعت، به تختهای بیمارستان افزوده، و بیمارستان دارای 20 تخت شد. دو تخت از این مجموعه به بیماریهای مسری اختصاص داشت. بیماران بی‌بضاعت با معرفی یکی از معتمدان محل، یا با معرفی کلانتری (کمیساریا) در بیمارستان پذیرفته می‌شدند (شم‍ 754، ص 4).
فعالیت بیمارستان نسوان در دورۀ پهلوی نیز ادامه یافت. از 1314 ش، جهانشاه صالح، استاد دانشکدۀ طب، به مدت 10 سال رئیس بیمارستـان نسوان بود (مشروح، 1329 ش، دورۀ 16، جلسۀ 54؛ «اخبار ... »، 109). در 1323 ش، نام بیمارستان نسوان با تصویب شورای دانشگاه تهران و به پاس خدمات امیراعلم، به «بیمارستان امیراعلم» تغییر نام داد و امروزه (1394 ش) نیز با همین نام فعال است (محبوبی، 325).
گفتنی است بیمارستان نسوان تا 1319 ش، از مؤسسات وزارت بهداری بود. از این تاریخ، بیمارستان زیر نظر دانشکدۀ پزشکی درآمد و نام آن به «بیمارستان زنان» تغییر یافت و درمانگاهی ویژۀ بیماریهای کودکان نیز در آن راه‌اندازی شد («خبرها ... »، 51). بیمارستان زنان در 1322 ش، به ساختمانی در خیابان شاه رضا (انقلاب کنونی) نزدیک پیچ شمیران به نام «بیمارستان زنان» انتقال یافت که بعدها به بیمارستان «جهانشاه صالح» تغییر نام داد (محبوبـی، 330-331). ازاین‌پس، بیمارستـان امیراعلم بـه بیمارستان تخصصی بیماریهای گوش، حلق، بینی و چشم اختصاص یافت (همو، 325).