دستغیب : هدایت و جمالزاده دنباله‌رو دهخدا بودند

اسفندماه مصادف است با سال‌روز درگذشت علی‌اکبر دهخدا؛ نویسنده «چرند پرند» معروف. عبدالعلی دستغیب می‌گوید، محمدعلی جمالزاده و صادق هدایت دنباله‌رو علی‌اکبر دهخدا در «چرند پرند» بوده‌اند.

عبدالعلی دستغیب، نویسنده و منتقد ادبی، در گفت‌وگویی که با خبرگزاری ایسنا داشته ، درباره علی‌اکبر دهخدا گفت: دهخدا در دوره مشروطیت روی صحنه می‌آید و در روزنامه «صور اسرافیل» مطالبی به طنز می‌نویسد که اسم آن‌ها «چرند پرند» است. کار او دنباله طنزنویسی در دوره‌های گذشته است، اما به روش جدید. او مسائل روز را به طنز درمی‌آورد. حرف‌های افرادی مثل اتابک و مظفرالدین‌شاه را، به شیوه‌ای که در ادبیات به اسم «پارودی» مرسوم است، می‌آورد و به شیوه انتقادی به استهزا می‌گیرد. این شیوه پارودی در آن دوره بسیار مورد استقبال قرار گرفت، مردم از کار او استقبال می‌کردند و روزنامه «صور اسرافیل» که «چرند پرند» در آن منتشر می‌شد و در آن زمان یک شاهی بود، عصرها کم‌یاب می‌شد. شهرت «صور اسرافیل» به واسطه همین مقالات «چرند پرند» بود.

نویسنده کتاب «نقد آثار علی‌اکبر دهخدا» با تشریح فراز و فرودهای زندگی دهخدا اظهار کرد: دهخدا با به قدرت رسیدن رضاشاه مشغول نوشتن «امثال و حکم» شد که در چهار جلد چاپ شد. کار دیگر او «لغت‌نامه دهخدا» بود که بعدا با کمک دکتر معین و سیدجعفر شهیدی کامل و چاپ شد. دیوان اشعاری هم دارد که دکتر معین آن را فراهم آورده و چاپ شده است. البته بیش‌تر کارهای او تحقیقی است و در تحول شعر فارسی تأثیری نداشته است. شعر معروف «مرغ سحر» را هم از یک شعر ترکی استانبولی اقتباس کرده است. دهخدا قدمایی شعر گفته و کارش بیش‌تر تمثیلی است. بنابراین تأثیر دهخدا در عرصه تحقیق، نوشتن «لغت‌نامه» و «امثال و حکم» است که تأثیر زیادی در جمع‌آوری فولکلور داشته است.

او در ادامه افزود: تأثیر اصلی دهخدا بر ادبیات در «چرند پرند» است که خلاقیت ادبی‌اش را در آن می‌بینیم. این اثر طنزی قوی دارد و دهخدا در آن خرافه‌پرستی و جهل مردمان و ظلم حاکمان را به استهزا می‌گیرد و راهی را که به سوی آزادی و استقلال می‌رود نشان می‌دهد. «چرند پرند» در قصه‌نویسی هم تأثیر زیادی دارد که بعدها شیوه او در کسانی مثل جمالزاده و هدایت دیده می‌شود. قصه‌های آن موقع تمثیلی و عاشقانه بوده و دهخدا یک سبک تازه به وجود آورده که پارودیک است؛ یعنی چیزی را بهانه می‌گیرد تا حرف‌های قدرتمندان را استهزایی بیان کند و با خرافه و استبداد بجنگد.

دستغیب همچنین گفت: تمام نویسندگان بعد از دهخدا تحت تأثیر او بودند؛ چون لغاتی را به کار برد که قبلا به کار نمی‌رفت. البته پیش از او قائم‌مقام اثرگذار بوده، اما تأثیر او بیش‌تر در ساده کردن نثر بوده است. «چرند پرند» پر از کلمات عامیانه‌ای است که معمولا ادبا کم‌تر به زبان می‌آورند. این کتاب خزانه‌ای است از این لغات و واژه‌های عامیانه و از این جهت سرمشق جمالزاده و هدایت بوده است. البته جمالزاده دقیقا همان روش را پیش نگرفته، هدایت هم تحت تأثیر چخوف و دیگران بوده است، ‌اما این‌ها توانستند همان راهی را که دهخدا باز کرده بود، در داستان ادامه بدهند.