یوسفی، خزائلی و خطیبرهبر در شرح این حکایت از بوستان، اشارهای به نام کتاب فراموش شده سعدی نکردهاند.
سعدی در بوستان، داستانی نقل کرده، میگوید نام کتاب را فراموش کردهام.
ندانم کجا دیدهام در کتاب / که ابلیس را دید شخصی به خواب //
به قامت صنوبر به طلعت چو ماه / برازنده بزم و ایوان و گاه //
فرا رفت و گفت ای عجب این تویی / فرشته نباشد بدین نیکویی //
نظر کرد و گفت: ای نظیر قمر / ندارند خلق از جمالت خبر //
ترا سهمگین روی پنداشتند / به گرمابه در زشت بنگاشتند //
بخندید و گفت: آن نه شکل من است / و لیکن قلم در کف دشمن است (بوستان)
در هیچ یک از منابع در دسترس این مقاله، اشارهای به منبع این حکایت نشده است.
یوسفی، خزائلی و خطیبرهبر در شرح این حکایت از بوستان، اشارهای به نام کتاب فراموش شده سعدی نکردهاند.
اما ریشه این مثل، یک فکر و اندیشه ایرانی است، و یا دست کم در فرهنگ ایرانیان قبل از اسلام وجود داشته است، زیرا ثعالبی شاعری به نام ابوالفضل السکری المروزی را نام میبرد که ضربالمثلهای ایرانی را به عربی ترجمه میکرده است، بیت زیر یکی از ابیات شاعر مذکور است که به اعتقاد ثعالبی از حکمتهای ایرانیان است:
ما أقبح الشیطان لکنّه / لیس کما ینقش أو یذکر (ثعالبی، 1403: 4/102)، ترجمه: چقدر شیطان زشت است ولی آنگونه که گفته میشود و یا نقاشی میشود نیست. برای اطلاع بیشتر از ریشه ایرانی اشعار شاعر مذکور نک: آذرنوش (1386: 214-215)
بنابراین با توجه به آشنایی سعدی با منابع عربی میتوان حدس زد که منبع فراموش شده سعدی در نقل این داستان، کتاب یتیمة الدهر ثعالبی است که حدود دو قرن قبل از سعدی میزیسته است.
داستان دو روباه در اشعار ایرج میرزا و منطقالطیر
ایرج در مثنوی عارفنامه داستان دو روباه نر و ماده را شرح میدهد که به دام صیادی میافتند، یکی از آن دو میپرسد: پس از این کجا یکدیگر را خواهیم دید؟ دیگری میگوید: در دکان پوستین فروشان. ایرج در ابتدای این حکایت میگوید : نمیدانم این داستان را کجا خوانده یا شنیدهام .
ندانم در کجا این قصه دیدم / و یا از قصه پردازی شنیدم //
که دو روبه یکی ماده یکی نر / به هم بودند عمری یار و همسر //
ملک با خیل، تازان شد به نخجیر / کشیدند آن دو روبه را به زنجیر //
چو پیدا گشت آغاز جدایی / عیان شد روز ختم آشنایی //
یکی مویهکنان با جفت خود گفت / که دیگر در کجا خواهیم شد جفت //
جوابش داد آن یک از سر سوز / همانا در دکان پوستیندوز (ایرج میرزا)
در منابع قبل از ایرج، این داستان در منطقالطیر آمده است.
آن دو روبه چون بهم همبر شدند / پس به عشرت جفت یکدیگر شدند
خسروی در دشت شد با یوز و باز / آن دو روبه را ز هم افکند باز
ماده میپرسید ز نر کای رخنهجوی / ما کجا با هم رسیم آخر بگوی؟
گفت ما را گر بود از عمر بهر / در دکان پوستین دوزان شهر (عطار)
محجوب (2536: 91) در تعلیقات خود، بر اشعار ایرج به منبع داستان اشاره نکرده است. درودیان (1380: 111) منبع آن را منطقالطیر عطار و حلبی (1358: ، 9) منشأ الهام آن را محاضرات راغب دانسته است: «وَقَعَ فِی شَرِکِ صَیَّادٍ ثَعْلبان فقالَ أحدُهِما لِصَاحِبِه: یا أَخِی أینَ تَرَی نَلتَقِی؟ قالَ فِی الفَرائین بعدَ ثلاثةِ أیامٍ». دو روباه در دام صیادی افتادند یکی به دیگری گفت: ای برادر گمان میکنی کجا یکدیگر را ببینیم؟ گفت 3 روز دیگر در دکان پوستینفروشان. شفیعی کدکنی ( 1383: 622) مأخذ داستان مذکور در منطقالطیر را روحالارواح سمعانی دانسته است. گوهرین، خاتمی و برزی در شرح خود بر منطق الطیر توضیحی درباره منبع این داستان ندادهاند. از نکات قابل تأمل این است که هرچند راغب (وفات، 502 ه.ق.) مقدم بر سمعانی (وفات، 534ه. ق.) بوده ولی به نظر میرسد منبع راغب نیز کتاب البصائر و الذخائر ابوحیان توحیدی (1964، 5/285) بوده که یک قرن قبل از راغب در سال 400 وفات نموده است.
منابع
آذرنوش، آذرتاش، (1386) چالش میان فارسی و عربی، نشر نی، چاپ اول.
التوحیدی، ابوحیان، (1964)، البصائر و الذخائر، عنی بتحقیقه و التعلیق علیه الدکتور ابراهیم الکیلانی.
الثعالبی، ابو منصور، (1403)، یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، شرح و تحقیق الدکتور مفید محمد قمیحة، بیروت، لبنان، دار الکتاب العلمیة.
حلبی، علی اصغر، (1358)، خواندنی های ادب فارسی ، انتشارات زوار.
درودیان، ولی الله، (1380)، سرچشمههای مضامین شعر ایرج میرزا، نشر قطره.
شفیعی کدکنی، محمد رضا، (1383)، مقدمه، تصحیح و تعلیقات بر منطق الطیر ، انتشارات سخن
محجوب، محمد جعفر، (2536)، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، تهران، نشر اندیشه، چاپ سوم.