مرحوم استاد احمد بیرشک (۴ بهمن ۱۲۸۵ ـ ۱۴ فروردین ۱۳۸۱)، ریاضیدان، تقویمنگار و پژوهشگر تاریخ علم بود. وی در دوران کودکی به دلیل شغل پدرش در باجگیران پرورش یافت و نزد او آموزشهای پایه و زبان فرانسوی و کمی روسی را فراگرفت. پس از آن به مشهد رفتند و در مدرسه احمدیه مشهد پس از آزمونی که مدیر مدرسه از وی به عمل آورد، وارد کلاس چهارم شد ولی پس از سه ماه به تشخیص معلم به کلاس پنجم انتقال یافت. پس از مدتی تحصیلات خود را در مدرسه آلیانس فرانسوی (یکی از سه مدرسه فرانسویزبان تهران) با حضور در کلاس هفتم ادامه داد.
دانش و تعهد
مرحوم استاد احمد بیرشک (۴ بهمن ۱۲۸۵ ـ ۱۴ فروردین ۱۳۸۱)، ریاضیدان، تقویمنگار و پژوهشگر تاریخ علم بود. وی در دوران کودکی به دلیل شغل پدرش در باجگیران پرورش یافت و نزد او آموزشهای پایه و زبان فرانسوی و کمی روسی را فراگرفت. پس از آن به مشهد رفتند و در مدرسه احمدیه مشهد پس از آزمونی که مدیر مدرسه از وی به عمل آورد، وارد کلاس چهارم شد ولی پس از سه ماه به تشخیص معلم به کلاس پنجم انتقال یافت. پس از مدتی تحصیلات خود را در مدرسه آلیانس فرانسوی (یکی از سه مدرسه فرانسویزبان تهران) با حضور در کلاس هفتم ادامه داد.
سال ۱۳۰۸ به دارالمعلمین عالی در رشته ریاضیات وارد شد و پس از آن به خدمت وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه درآمد. آنگاه مدتی در ساری به تدریس ریاضی، فیزیک، علوم طبیعی و زبان مدارس متوسطه مشغول بود. مدتی نیز عهدهدار اداره استخدام شهرستانها در کارگزینی وزارت فرهنگ و مدتی رئیس کارگزینی دانشگاه تهران شد. در سال ۱۳۲۱ پس از جدایی دانشگاه تهران از وزارت معارف، به عنوان رئیس دانشگاه تهران برگزیده شد. در سال ۱۳۲۲ مقاله معروف «نقد قانون دانشگاه» را به نگارش درآورد. پس از آنکه در سال ۱۳۲۴ دانشگاه تهران دوباره به وزارت معارف بازگردانده شد، منوچهر اقبال ریاست دانشگاه را برعهده گرفت و استاد بیرشک از شغل اداری دانشگاه تهران کنارهگیری کرد و به تدریس در دانشگاه امیرکبیر (پلیتکنیک) و دانشسرای عالی مشغول شد و برای هجده سال در این دو دانشگاه درس مناظر و مرایا (پرسپکتیو) را تدریس کرد.
در دانشسرای عالی با استادانی چون غلامحسین رهنما، بدیعالزمان فروزانفر، شفق، دکتر لوئی لونگ، گابریل یاریئر آشنا شد و از محضر آنها استفاده کرد. همچنین چندین بار برای مطالعه در مورد نظام آموزشی به فرانسه، انگلستان و آمریکا اعزام شد. در سال ۱۳۴۱ در زمان وزارت دکتر خانلری به معاونت وزارت فرهنگ رسید. وی همچنین با دانشگاه صنعتی شریف در ویرایش متون ریاضی و فیزیک همکاری داشت.
یکی از بزرگترین خدمات استاد بیرشک به جامعه فرهنگی ایران، بنیانگذاری مدارس هدف بود. او و تنی چند از یارانش در سال ۱۳۲۷ با سرمایهای اندک (۳۵هزار تومان) اولین مدرسه هدف (مخفف هنر، دانش و فرهنگ) را بنیان نهادند. گروه فرهنگی هدف، متشکل از چهار دبستان دخترانه و پسرانه و چهار دبیرستان تا آخرین سال فعالیت یعنی ۱۳۵۸، بیش از شانزدههزار دانشآموز دیپلمه تربیت کرد.
بنیانگذاری دانشنامه بزرگ فارسی
وی در سال ۱۳۷۰ «بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی» را بنیان گذارد و تا سال ۱۳۷۷ ریاستش را برعهده داشت. در این سال وی با دریافت لوح تقدیر ریاست جمهوری به عنوان «استاد نمونه» شناخته شد و از دانشگاه شهیدبهشتی دکتری افتخاری ریاضیات دریافت کرد. وی علاوه بر دانشنامه بزرگ فارسی، در تألیف دانشنامه ایرانیکا، فرهنگ کامل انگلیسی ـ فارسی تألیف عباس آریانپور و منوچهر آریانپور، فرهنگنامه کودکان و نوجوانان و دانشنامه ایران و اسلام، همکاری داشت.
از دیگر کارهای شایان یادکرد او، تصحیح تقویم ایرانی است. تقویم دکتر بیرشک، برخلاف تقویمهای پیشین، از دورههای ۳۳ ساله (هفت دورة ۴ ساله و یک دورة ۵ ساله) تشکیل نشده، بلکه از دورههای ۲۸۲۰ ساله تشکیل شده است. هر دوره به زیردورههای ۱۲۸ یا ۱۳۲ساله تقسیم میشود، که باز هر کدامشان به زیردورههای ۲۹، ۳۳، یا ۳۷ساله تقسیم میشوند که در هر کدام سالهای مضرب ۴ غیر از آخرینشان کبیسه میباشد. هر سال ۱۲ ماه دارد که ششتای اول ۳۱، پنجتای بعد ۳۰، و ماه آخر بر حسب کبیسه بودن یا نبودن، ۲۹ یا ۳۰ روز دارد.
آثار علمی
آثار قلمی استاد را میتوان به دو بخش تألیف و ترجمه تقسیم کرد. از تألیفات اوست:
ـ کتابهای جبر و حساب سالهای دبیرستان
ـ هندسه ترسیمی و هندسه رقومی
ـ هندسه سطحی
ـ هندسه مناظر و مرایا
ـ اصول مناظر و مرایا: پرسپکتیو
ـ جدولهای لگاریتم با همکاری ا. انواری
ـ گاهنامه تطبیقی سههزار ساله
ـ گفتگوی تمدنها: گاهشماری در تمدن ایرانی و تمدن مسیحی
ترجمه
ـ زندگینامه علمی دانشوران، نوشته چارلزکولستون گیلیپسی و دیگران
ـ شناخت ژاپن، نوشته جون لیوینگستون، جومور، فلیشیا اولد فادر
ـ سرگذشت علم (کتاب برگزیده سال ۱۳۷۷)
ـ آموزش در جریان پیشرفت، نوشته پائولوفریره
ـ تاریخ آفریقا، نوشته جی.کی.
ـ زندگینامه برتراند راسل (به قلم خودش)
ـ سرگذشت علم (نوشته جورج سارتن)
ـ یک، دو، سه… بینهایت (نوشته ژرژ گاموف)
جهان و اینشتاین (نوشته لینکلن بارنت)
ـ آینشتاین (نوشته جرمی برنستاین)، چاپ دوم: ۱۳۷۸، انتشارات خوارزمی
ـ رهبر علم (نوشته آیزاک آسیموف)
ـ پهلوان شیرافکن یا تارتارن تاراسکنی (نوشته آلفونس دوده)
ـ جهان (نوشته هاورد برابرتسن و دیگران)
ـ ریاضیات نوین (نوشته سرژ برمان و رنه یزار)
ـ علم قدیم و تمدن جدید: مشتمل بر اقلیدس و زمان او… (نوشته جرج سارتن)
ـ میراث ایران (نوشته سیزده تن از خاورشناسان زیرنظر آرتورجان آربری، ترجمه احمد بیرشک و دیگران)
ـ کنش فرهنگی برای آزادی (نوشته پائولو فریره)
ـ کمون پاریس (نوشته لئو تروتسکی)
ـ فلسفه ریاضی (نوشته استیفن. س٫ بارکر)
ـ فرض و اسطوره در فیزیک نظری (نوشته هرمان باندی؛ ترجمه رضا منصوری و احمد بیرشک)
ـ علم و زندگی (نوشته السورثس٫ اوبورن، الوودد. هیس و گیلوردس٫ مونتگمری؛ ترجمه زیر نظر احمد بیرشک)
ـ هندسه لباچفسکئی (نوشته آ.اس٫ اسموگورژفسکی)
ـ هندسه نااقلیدسی (نوشته هارولد ا. ولف)
ـ آموزش ستمدیدگان (نوشته پائولو فریره؛ ترجمه احمد بیرشک و یوسفالله داد)
ـ آناباسیس (نوشته کسنوفون؛ ترجمه از یونانی به فرانسوی پُل ماسکره؛ برگردان از فرانسه به فارسی احمد بیرشک و مقابله با ترجمه انگلیسی رکس وارنر)
با توجه به فعالیت درازمدت علمی و تدریس و تألیف و ترجمه و مدیریتهای چندسالة فرهنگی، وی در فروردین ۱۳۸۱ «نشان دولتی درجه یک دانش» را از دفتر ریاستجمهوری دریافت نمود.
سرانجام استاد نستوه احمد بیرشک، در عصر روز چهارشنبه ۱۴ فروردین سال ۱۳۸۱ در ۹۵سالگی چشم از جهان فروبست.
دانشپژوهی
دو سال پس از درگذشت این مرد دانشور، رهبر معظم انقلاب در دیدار رئیس و مدیران سازمان صدا و سیما (۱۱ر۰۹ر۱۳۸۳) طی بیاناتی گفتند: خدا رحمت کند آقای احمد بیرشک را، نمیدانم شماها با ایشان آشنا بودید یا نه، پیرمرد جالبی بود. ما پیری ایشان را دیدیم و درک کردیم؛ اگرچه از نوجوانی با اسم و کتابهای ایشان در مدرسه آشنا بودیم. پیرمرد در نود و چند سالگی، پر تحرک و پرتلاش بود. من از او خیلی خوشم میآمد. ایشان با من هم ملاقات کرده بود. از جمله چیزهایی که من از این پیرمرد دیدم و خیلی لذت بردم، این بود که تلویزیون به مناسبتی با او مصاحبه کرد و گزارشگر به او گفت: «توصیهای به جوانها بکنید.» این پیرمرد مثل یک جوان، جوانها را توصیه کرد به درس خواندن و علم آموختن. من خیلی خوشحال شدم. گفتم: «از طرف من به خاطر همین دو کلمه توصیه، از آقای احمد بیرشک تشکر کنید.» ببینید یک پیرمردِ معتقد به علم و پیشرفت علمی و تحرک جوانها، یک جمله حرفش میتواند یک عالم تأثیر بگذارد.
منبع: روزنامه اطلاعات