انعقاد معاهده مارس بین ایران و روسیه

در پی پیروزی ارتش ایران به فرماندهی نادر بر عثمانی در بین النهرین [نبرد آق دربند و نبرد کرکوک] و کشته شدن «توپال عثمان» ژنرال ارشد ارتش عثمانی [معروف به سرعسکر= سردار] و پس گرفتن نجف، کربلا، حله و سامره و در محاصره قراردادن بغداد، نادر عازم قفقاز جنوب غربی شد تا عساکر عثمانی را از آنجا هم براند.
عثمانی ها درجریان جنگ داخلی ایرانیان و افتادن اصفهان به دست امیرمحمود قندهاری [هوتکی]، از فرصت استفاده کرده و چند شهررا در بین النهرین، ارمنستان و قفقاز از دست فرمانداران ایران خارج ساخته بودند. همزمان، روسیه نیز در دربند [داغستان] و باکو نیروی نظامی مستقر ساخته بود. دولت روسیه که از پیروزی نادر خرسند شده بود و امیدوار بود جنگ و ستیز ایران و عثمانی ادامه یابد و درنتیجه، عثمانی از تعرض به قلمرو آن دولت در منطقه دریای سیاه منصرف شود «سرگی دمیتریوویچ گولیتسین Sergei D. Golitsyn» را روانه اردوی نادر کرد که تا این زمان شیروان و شماخی را پس گرفته و داوطلبان ارمنی و افراد سه لشکر را مامور پس گرفتن ایروان و قارص کرده بود.
گولیتسین [امیرزاده روس] که قبلا هم با نادر ملاقات کرده بود برای فرونشاندن خشم نادر از استقرار نظامی روس در دربند و باکو به او اطمینان داده بود که روسیه قصد تصرف این دو شهر را نداشته بلکه برای جلوگیری از افتادن این دو منطقه به دست عثمانی در آنجا نیرو مستقر ساخته و این یگان‏ها ظرف 15 روز باکو و تا دو ماه دیگر دربند را تخلیه و به آن سوی کوه‏های شمالی داغستان بازخواهندگشت. پس از تحقق این وعده [خروج روس ها از باکو و دربند]، گولیتسین از جانب تزار وقت به نادر پیشنهاد کرد که میان دو دولت یک معاهده اتحاد بسته شود و طبق این معاهده، ایران و روسیه تعرض خارجی به خاک طرف دیگررا حمله نظامی به قلمرو خود تلقی کنند. همچنین دو دولت بدون اطلاع یکدیگر با عثمانی صلح نکنند و دژ «سولاق» مرز دو کشور باشد. به این ترتیب، دولت روسیه حاکمیت ایران بر تمامی قفقاز ازجمله داغستان را به رسمیت شناخت. متن معاهده که مورخان آن را نوعی «پیمان دفاع مشترک» خوانده اند آماده شد و مطابق تقویم میلادی یورنیورسال (گریگوری) دهم مارس 1735 [یک سال پیش از انتخاب شدن نادر به شاهی ایران] در شهر گنجه به امضاء رسید. از آن زمان تا 60 سال، تعرضی چشمگیر از جانب روسیه برای تصرف قفقاز مشاهده نشد.
سرکوبی خشونت آمیز شهر تفلیس در سال 1795 توسط آغامحمدخان قاجار که حکمران آن متوجه دولت روسیه شده و خودرا مطیع این دولت اعلام کرده بود، به الکساندر یکم تزار وقت روسیه که تحقق آرزوی پتر بزرگ [توسعه روسیه در جنوب] را در سر داشت بهانه داد تا به چند شهر قفقاز ایران ازجمله باکو نیرو بفرستد. بعدا در باکو ژنرال «پاول تسی تسی یانوف» فرمانده روس به دست حسینقلی خان فرماندار شهر کشته شد. تصرف باکو [بادکوبه واقع در منطقه آبشوران] از سوی روس ها باعث دو جنگ طولانی ایران و روسیه در سه دهه نخست قرن نوزدهم شد. نبردهایی که تا مدت‌ها ادامه داشت و لطمات جبران‌ناپذیری را بر کشور ایران و بخشی از هویت ملی ایرانیان وارد آورد. هر چند در این معرکه‌ها گوهرهای نابی از وفاداری و ایثار و فداکاری هم یافت شدند که تاریخ ایران هرگز آن‌ها را فراموش نخواهد کرد.

 

منبع: ابتکار