تاریخ زبانهای ایرانی، نوشتۀ دکتر حسن رضائی باغ بیدی منتشر شد

تاریخ زبانهای ایرانی، دکتر حسن رضائی باغ¬بیدی، اوساکای ژاپن، مرکز پژوهش زبانهای دنیا، دانشگاه اوساکا، ژانویۀ 2009، 216صفحه.

کتاب تاریخ زبانهای ایرانی تازه¬ترین پژوهش درزمینۀ این موضوع است که مؤلّف طی دو سالی که در ژاپن مشغول پژوهش بوده، نوشته است.
دکتر رضائی باغ¬بیدی در پیشگفتار کوتاه خود می¬نویسد: «همۀ تلاش خود را به کار برده تا در این کتاب تصویری کلی، اما دقیق از تاریخ زبانهای ایرانی و ساخت دستوری آنها در اختیار خواننده قرار دهد.» نکتۀ جالب توجّه دربارۀ این اثر این است که مؤلف با احاطۀ کم¬نظیر به آثار تألیف یافته در باب این موضوع به زبانهای اروپایی، از غالب آنها در پژوهش خود بهره برده است و فهرست این آثار و اطلاعات کتاب¬شناختی آنها در پایان کتاب، مرجع بسیار خوبی برای محققانی است که می¬خواهند در این زمینه پژوهش کنند؛ نیز این کتاب حاوی جدیدترین نظریات ایرانشناسان دربارۀ زبانهای ایرانی و بررسی انتقادی این نظریات است. یکی از دشواریهای اساسی در مطالعات مربوط به این رشته – که شاید ساده جلوه کند – اصطلاحات مختلفی است که از قرن هجدهم برای خانوادۀ این زبانها، به¬ویژه اصطلاح آریایی وضع شده است. رضائی باغ¬بیدی در فصل دوم کتاب با عنوان زبانهای آریائی بر اساس تازه¬ترین پژوهشها این اصطلاحات را شرح می¬دهد و تقسیم¬بندیهای جدیدی از این زبانها عرضه می¬کند. در آغاز نخست این نکته را روشن می¬کند که اصطلاح زبانهای آریایی در برخی منابع قرن نوزدهم و حتی در برخی پژوهشهای جدید ایرانیان به غلط برای خانوادۀ بزرگ هند و اروپایی به کار رفته است. زبانهای آریایی شاخه¬ای از خانوادۀ بزرگ زبانهای هند و اروپایی را تشکیل می¬دهند و همۀ زبانهای آریایی بازماندۀ زبانی باستانی هستند که می¬توان آن را آریایی آغازین نام نهاد. آریایی آغازین زبان گروهی از مهاجران هند و اروپایی بود که در هزارۀ سوم پیش از میلاد در دشتهای آسیای مرکزی اقامت گزیدند. آریاییان پس از حدود 1900ق.م به دو گروه بزرگ «هند و آریایی» و «ایرانی»تقسیم شدند. دسته¬ای از هند و آریاییان در آسیای صغیر و بین¬النهرین ساکن شدند و کشفیات اخیر زبان¬شناختی احتمال وجود دسته¬ای دیگر از آنها را در شمال دریای سیاه نیز تقویت کرده است، ولی هستۀ اصلی این قوم در فاصلۀ سالهای 1700 و 1200 ق.م به شبه قارّۀ هند رفتند. اقوام ایرانی نیز در اواخر هزارۀ دوم و اوایل هزارۀ نخست قبل از میلاد به ایران آمدند. در بارۀ زبانهای این اقوام چنین آمده است که زبان آریایی آغازین نخست به دو شاخۀ نورستانی آغازین و هند و ایرانی آغازین تقسیم شد و زبان هند و ایرانی آغازین نیز مادر همۀ زبانهای ایرانی، «هند و آریایی» و دَردی بوده است.
در فصل سوم دربارۀ زبان ایرانی آغازین بحث شده است. این زبان در واقع مادر همۀ زبانهایی¬ است که تحت عنوان زبانهای ایرانی باستان، زبانهای ایرانی میانه و زبانهای ایرانی نو می¬شناسیم. در فصلهای بعدی کتاب اطلاعات ارزشمندی دربارۀ این زبانها و آثار بازمانده از آنها ارائه شده است. گذشته از پژوهشهای اروپاییان، استفادۀ مؤلف از نوشته¬های جدید کشف شده به زبانهای ایرانی(از جمله اسناد و مدارک جدید به دست آمده از زبان بلخی)، از امتیازات مهم کتاب مورد بحث است. امیدواریم آقای دکتر رضائی باغ¬بیدی این کتاب را که شایسته است دانشجویان از آن به عنوان کتاب درسی نیک بهره ببرند، به¬زودی در ایران نیز منتشر کنند.

کتاب حاصر ازانتشارات مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی(مرکز پژوهشهای ایرانی اسلامی ) زیر نظر سید کاظم موسوی بجنوردی است.