متفقین به پل پیروزی رسیدند

نگاهی به برگزاری کنفرانس سران آمریکا، شوروی و انگلستان در تهران

 زمانی که نهم آذر 1322 کنفرانس چهار روزه رهبران سه کشور عضو متفقین در تهران به پایان رسید، گویا سرنوشت جنگ نیز تعیین شده بود. از قضا ایران که در جنگ جهانی دوم همواره نقش پل پیروزی را ایفا کرده بود در سال‌های به شماره افتادن نفس ارتش آلمان نیز چاره‌ای جز میزبانی نشستی که فرانکلین روزولت، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، وینستون چرچیل، نخست‌وزیر وقت انگلیس و ژوزف استالین، رهبر وقت اتحاد جماهیر شوروی در آن شرکت داشتند، نداشت؛ نشستی که شاه جوان ایران را در آن تحقیر کردند و هیچ یک حاضر نشدند به دیدار شاه بروند. شاه در محل سفارت شوروی با سه رهبر قدرت‌های بزرگ دیدار کرد. در این کنفرانس درباره طرح نقشه‌‌های جنگی و استراتژی نظامی متفقین در طول جنگ، اوضاع جهان بعد از پایان جنگ و تقسیم ممالک جهان به مناطق نفوذ بحث و توافق‌هایی نیز انجام شد. کنفرانس تهران در فاصله روز‌های 6 تا 9 آذر ۱۳۲۲ و همزمان با چهارمین سال جنگ دوم جهانی تشکیل شد و از قضا پیشنهاد برگزاری آن در تهران از سوی چرچیل بود. طرح عملیات نهایی برای درهم شکستن نیروی مقاومت آلمانی‌ها، طرح ایجاد جبهه دوم و پیاده شدن قوای آمریکایی، انگلیسی، کانادایی و فرانسه آزاد در سواحل نورماندی فرانسه در ۱۶ خرداد ۱۳۲۳ و ضد حمله بزرگ ارتش سرخ شوروی به نیروهای آلمان با هدف بیرون راندن قطعی آلمانی‌ها از خاک شوروی در تیر ۱۳۲۳ از جمله مسائلی بودند که در این نشست درباره آنها تصمیم‌گیری شد. اما اوضاع هر اندازه برای متفقین در این روزها بر وفق مراد بود، دولت ایران نیز چاره‌ای جز همراهی نداشت. ایران ناگزیر بود به دلیل اشغال تهران، موضع بی‌طرفی خود را بشکند و در سمت متفقین قرار گیرد. در تابستان آن سال پیروزی‌های پی در پی ارتش سرخ امیدواری فزاینده‌ای نسبت به پیروزی متفقین پدید آورده بود. ایران در شهریور 1322 رسما به آلمان اعلام جنگ کرده و به جبهه متفقین پیوسته بود. هر چند دولت ایران در کنفرانس تهران دعوت نشده بود و حضور نداشت اعلامیه‌ای به نام اعلامیه تهران در روز 9 آذر از سوی متفقین صادر شد. بر پایه اعلامیه تهران ضمن تصدیق و تایید کمک‌های ایران به ویژه در امور حمل و نقل و تاکید بر تعهد متفقین در افزایش کمک‌های اقتصادی و توجه به مسائل اقتصادی ایران در کنفرانس‌های بین‌المللی پس از پایان جنگ؛ هر سه دولت بر استقلال سیاسی، حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران و تعهد خود برای محترم شمردن آن تاکید کردند.  شاید نگاهی دیگر به تاریخ جنگ جهانی دوم و بررسی نقش ایران در آن اهمیت این کنفرانس را بیش از پیش کند.
ایران که پس از اشغال در شهریور 20 و برکناری رضاشاه، در وضعیت عجیب و بغرنجی قرار گرفته بود، در اولین راهکار خود در بهمن 1320 پیمان اتحاد سه‌جانبه‌ای با انگلیس و شوروی امضا کرد. این پیمان در زمانی انجام شد که نیروهای آلمان در خاک شوروی بسیار پیش رفته و به ظاهر در اوج قدرت بودند. بسیاری در ایران در آن روزها با این تصمیم دولت محمدعلی فروغی مخالفت کردند و حتی آن را خیانت دانستند، چرا که افکار عمومی ایران در آن زمان هوادار آلمان و به شدت علیه نیروهای متفقین و نیروهای اشغالگر بود. برخی می‌گویند فروغی آبروی خود را بر سر این پیمان گذاشت؛ اما ریسک بزرگ او دو سال بعد و با شکست‌های آلمان جواب داد در حالی که پس از این پیمان نیروهای متفقین از تهران خارج شدند و به تدریج آنان ایران را تخلیه کردند. کنفرانس سران متفقین در تهران منشا بزرگی برای پایان جنگ جهانی دوم بود. ایران روزهای تازه‌ای را در پیش گرفته بود که پایان جنگ حکایت‌های آن را شنیدنی‌تر از قبل می‌کرد. 

منبع: فرهیختگان