یادی از میرزا حسین‌خان سپهسالار، اصلاح‌طلب بد اقبال

 

همچون بسیاری از نام‌آوران و بزرگان تاریخ ایران به ویژه در تاریخ معاصر، نگاه‌ها و ارزیابی‌ها از میرزا حسین خان مشیرالدوله سپهسالار (1243 هـ . ق - 1298 هـ . ق) سیاه و سفید و با حب و بغض است، انگار كه هنوز نتوانسته‌ایم چهره‌های تاریخی را در جایگاه خودشان و با توجه به اقتضائات زمانه‌شان ارزیابی كنیم. امروز نیز غیر از آنها كه با تاریخ معاصر آشنایی دارند، ‌عموم مردم نام این رجل سیاسی عهد ناصرالدین شاه را به خاطر خیابانی كه از نامش باقی مانده یعنی باغ سپهسالار در خیابان جمهوری به عنوان مركز خرید كیف و كفش و دیگری به علت مسجد و مدرسه سپهسالار كه جنب مجلس شورای ملی سابق در خیابان بهارستان است، می‌شناسند و عمدتا نقش مهم او در میانه عصر ناصری را فراموش كرده‌اند. بعد از اینكه ناصرالدین شاه میرزا محمدخان سپهسالار را از صدارت بركنار كرد

(1283 هـ . ق)، تشكیلات سابق مبنی بر تقسیم وظایف بین چند نفر را مجددا برقرار كرد اما نتیجه مطلوبی نداشت تا با میرزا حسین خان مشیرالدوله دیدار كرد و او را به ایران آورد. میرزا حسین‌خان در 1288هـ . ق منصب وزارت جنگ و لقب سپهسالاری گرفت و چند هفته بعد به صدارت رسید. سپهسالار كوشید تا نظم ایجاد كند، مقامات دولتی را از خویشاوند بازی منع كرد و برای انتظام امور دولتی نظامنامه نوشت. به سبك اروپا وزارتخانه ساخت و حدود مسوولیت هر وزارتخانه، ترتیب مراجعات مردم، ساعات كار اداری، ترتیب استخدام و میزان حقوق مستخدمان را مشخص كرد. چند ماه از صدارتش نگذشته بود كه قحطی بزرگ رخ داد كه بیش از یك میلیون نفر در اثر گرسنگی و بیماری مردند و ازدحام فقرا و درماندگان صدراعظم را از كارهای دیگر بازداشت.

از نظر سیاست خارجی سپهسالار به انگلیسی‌ها نزدیك شد. انگلیسی‌ها از شوق صدراعظم برای ترقی ایران استفاده كردند تا به خواسته‌های خود در تعیین حدود سیستان و بلوچستان و كسب امتیازات اقتصادی و معامله با روس‌ها بر سر آسیای میانه دست یابند. آنچه بیش از همه اقدامات سپهسالار، موجب بدنامی وی شد، اعطای امتیاز استخراج كلیه معادن ایران به دورویتر تبعه انگلستان در 1289هـ . ق (1872 م) بود. این قرارداد به دلیل ناتوانی دورویتر از اجرای مفاد آن ملغی شد اما امضای قرارداد موجب برانگیختن افكار آزادیخواهانه شد. شیوه صدراعظم در باز كردن پای اروپاییان به ایران و بردن شاه به فرنگ با مخالفت روحانیون به خصوص ملاعلی كنی روبه‌رو شد. نارضایتی شاهزادگان قاجار از عدم همراهی شاه در سفر اروپا موجب عزل سپهسالار شد. سپهسالار پس از عزل مدتی نیز وزارت خارجه ایران (دوره قاجار) (از 1292 هـ . ق تا1297 هـ . ق) را به عهده داشت و پس از آن نیز وزارت جنگ ایران (دوره قاجار) (از 1288 هـ . ق تا 1297هـ . ق) را پذیرفت. او به غیر از سفارت ایران در عثمانی (از 1285 هـ . ق تا1287هـ . ق) مدتی نیز حاكم گیلان (1290 هـ . ق) و خراسان (1298 هـ . ق) بود. میرزا حسین خان سپهسالار قسمت عمده اموالش را وقف ساختن مدرسه و مسجد سپهسالار در بهارستان كرد.

روزنامه اعتماد