مدیرکل دفتر ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی: ثبت جهانی «بادگیر» به نام ایران تا سال 2015

صدرا محقق: مدیرکل دفتر ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی با اعلام خبر تهیه، تکمیل و ارسال پرونده دانش سنتی ساخت بادگیرهای ایرانی به یونسکو گفت: «پرونده بادگیر به شکل کامل و مفصلی آماده و به یونسکو تحویل داده شده و به‌عنوان یکی از گزینه‌های پیشنهادی ایران برای ثبت جهانی در سال 2015 مطرح خواهد شد. پیش‌بینی ما این است که این پرونده بدون هیچ مشکلی به‌عنوان یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت برسد.»
فرهاد نظری در گفت‌وگو با «شرق» افزود: «این پرونده هم‌اکنون در فهرست پرونده‌های دریافت‌شده یونسکو ثبت شده و در فهرست انتظار برای بررسی قرار گرفته است، بر این اساس هر کشور دیگری که بعد از این برای ثبت پرونده بادگیر اقدام کند موفق نخواهد شد.» پرونده بادگیر همزمان با تعطیلات سال نو امسال با تلاش اداره کل دفتر ثبت آثار سازمان میراث فرهنگی تکمیل شد و پیش از تاریخ 10فروردین به یونسکو ارسال شد.
این رویداد در شرایطی رخ می‌دهد که در دو سال گذشته خبرهای زیادی پیرامون تلاش کشور امارات‌متحده‌عربی برای ثبت جهانی پرونده بادگیر به نام خود منتشر شده بود. مسوولان این کشور عربی در جنوب خلیج‌فارس در سال 1391 با راه‌اندازی یک جشنواره و مسابقه معماری اولین نشانه‌های تلاش خود در این زمینه را خبری کردند. مسابقه بین‌المللی معماری دوبی با همکاری سازمان ملل متحد برگزار شد، نمادی که برای این مسابقه طراحی و از آن رونمایی شد طرحی از یک بادگیر بود که شکل و شمایل آن کاملا منطبق بر بادگیرهای ساخته‌شده در شهرهای مختلف ایران بود.
بادگیر ایرانی و امارات
بادگیر بخش مشخصی از معماری ایرانی است، اما اینکه چگونه این سازه به خاک کشور امارات نیز رسیده است و در این منطقه نیز ساختمان‌ها و بناهایی دارای بادگیر دیده می‌شود به حدود 120سال پیش و مهاجرت گروهی از ایرانیان به این منطقه بر می‌گردد. آنگونه که برخی از مورخان گفته‌اند در سال 1890 میلادی، درگیری‌هایی بین دولت بریتانیا و شوروی بر سر دراختیارگرفتن خاک ایران صورت گرفت، که این امر تاثیر بسیار منفی بر روی اقتصاد کشور ایران گذاشت. این اتفاق، یکی از دلایلی بود که باعث خروج سرمایه‌ها و سرمایه‌داران از ایران شد. تجار و کسبه شهر بستک در استان هرمزگان بخشی از این مهاجران بوده‌اند. اهالی بستک برای ادامه تجارت خود راهی محل کنونی شهر دوبی در سواحل جنوبی خلیج‌فارس شدند. بستکی‌های مهاجر در این منطقه، محله بستکیه را بنا نهادند و معماری شهر بستک ایران را عینا در بستکیه بازسازی کردند. این محله در دوبی هنوز هم با همین عنوان بستکیه شناخته می‌شود و یکی از اصلی‌ترین مشخصه‌های آن ساختمان‌هایی است که بر بالای آنها بادگیر احداث شده است. در سال‌های اخیر دولت امارات با توجه بیشتر به این موضوع محله بستکیه را مورد توجه بیشتری قرار داده و ساختمان‌های نوسازی را نیز در این محل احداث کرده که همگی دارای بادگیر هستند. بدون تردید بر همین اساس است که مسوولان اماراتی تلاش کرده‌اند بادگیر را به‌عنوان بخشی از هویت معماری شهری خود معرفی و تبلیغ کنند. نکته آن‌که اماراتی‌ها در زبان خود بادگیر را تنها با یک نام می‌شناسند و آن را ملقف می‌گویند، حال آن‌که به گفته فرهاد نظری در زبان فارسی بادگیر با بیش از 20 نام و اصطلاح شناخته می‌شود.
بادگیر در ایران
اگر چه سابقه ساخت بادگیر در امارات در نهایت به 120 سال پیش می‌رسد، اما اسناد و مدارک تاریخی و ادبی در زبان فارسی حکایت از آن دارد که بادگیر و عبارت‌های مشابه آن‌که دلالت بر همین سازه تاریخی دارد به 12 قرن پیش نیز می‌رسد. همچنین اگرچه سازه بادگیر را در کشور امارات تنها در محله بستکیه می‌توان دید اما بر اساس جزییات پرونده‌ای که ایران به یونسکو ارسال کرده است هم‌اکنون در استان‌های واقع در فلات ایران و چند استان در حاشیه دریای عمان و خلیج‌فارس ساختمان‌هایی با سازه بادگیر وجود دارد، این استان‌ها شامل این موارد هستند: قزوین، تهران، قم، اصفهان، خراسان‌جنوبی، یزد، کرمان، سیستان‌وبلوچستان، فارس، بوشهر و هرمزگان. بادگیر یکی از نمونه‌ها و نشانه‌های معماری ایرانی است که اصل و اساس آن منطبق بر به‌کار‌گیری عناصر طبیعی برای افزایش مطلوبیت و کیفیت زندگی است. کاربری بادگیر به این شکل است که در شهرها و روستاهای مناطق کویری که در تابستان‌ها دارای آب‌وهوایی گرم هستند، با تعبیه یک سازه بر بلندای ساختمان نیروی باد را برای خنک‌کردن خانه‌ها، آب‌انبارها، مساجد و دیگرمکان‌ها به کنترل خود درمی‌آوردند. علاوه بر این شکل و شمایل بادگیرها که در ایران در انواع مختلف طراحی و ساخته می‌شد بخشی از جذابیت و زیبایی نمای شهرها و روستاها بود.
مدیرکل دفتر ثبت آثار سازمان میراث‌فرهنگی در رابطه با پیشینه بادگیر در ادامه گفت‌وگو با «شرق» می‌گوید: «برپایه منابع تاریخی و ادبی کهن مانند اشعار رودکی، شکل‌های ابتدایی بادگیر در سده سوم هجری (نهم میلادی) وجود داشته است اما بر اساس شواهد معماری و منابع و متون تاریخی، بادگیر به‌صورت امروزی از سده هفتم هجری (13 میلادی) ابداع شده است. کهن‌ترین نمونه‌های برجامانده متعلق به مسجد امیرچقماق در یزد و مدرسه غیاثیه خرگرد در خراسان است. این دو نمونه از آثار سده نهم هجری/ پانزدهم میلادی هستند.»نظری در ادامه می‌افزاید: «جهانگردان اروپایی که به ایران آمده و از شهرهای ایران دیدن کرده‌اند از وجود بادگیر در خانه‌های این مناطق یاد کرده‌اند. به‌عنوان مثال مارکوپولو (سده 13 و 14 میلادی) به گرمای زیاد بندر هرمز اشاره کرده و از وسایل تهویه هوا بر بام خانه‌ها یاد کرده است. او گفته که این وسایل در جهت باد قرار گرفته و جریان هوا را به درون خانه هدایت می‌کنند. کسان دیگری مانند گارسیا فیگوئروآ (سده 16 میلادی)، پیترو دولاواله (سده 17 میلادی)، ژان شاردن (سده 17 و 18 میلادی) و اوژن فلاندن (سده 19 میلادی) از بادگیرهای ایران یاد کرده‌اند.»
آنگونه که این مقام مسوول توضیح می‌دهد بادگیر از آن زمان تاکنون تحولاتی داشته است. این تحولات برای بهره‌وری بهتر و سازگاری با شرایط اقلیمی بوده است. بادگیر جزو جدایی‌ناپذیر خانه‌ها، آب‌انبارها و دیگرفضاهایی است که زندگی در آنها مستلزم داشتن هوایی مطبوع و خنک است. نظری همچنین تاکید می‌کند: «به جرات می‌توانیم ادعا کنیم که در همه خانه‌‌های سنتی فلات ایران بادگیر وجود دارد. بادگیر عنصری کاملا عملکردی است؛ از این‌رو ساختار و معماری بادگیرهای مناطق گوناگون ایران در تناسب با اقلیم آن منطقه ساخته و پرداخته شده و تنوع چشمگیری یافته‌اند. بادگیرهای مناطق ساحلی خلیج‌فارس و دریای عمان در شهرهایی چون لافت (در جزیره قشم) و بندرلنگه با اقلیم گرم و مرطوب آنجا هماهنگ است. بادگیرهای مناطق گرم و خشک یزد و پیرامونش در تطابق کامل با شرایط اقلیمی آنجا برپا شده‌اند. بادگیرهای جنوب خراسان و شمال سیستان به‌گونه‌ای طراحی و اجرا شده‌اند که بادهای مزاحم را که شن‌های بیابان را به‌همراه دارند دفع کرده و بخش مطبوع جریان هوا را به درون خانه هدایت می‌کنند. دست یافتن به چنین مهارتی در ساخت بادگیر بر اثر سال‌ها تجربه و انتقال این دانش و تجربه از نسلی به نسل دیگر حاصل شده است. از این‌رو نمونه‌های کهن‌تر این عنصر معماری بدوی و کم‌تزیینند. اما به مرور زمان تکامل یافته و انواع بدیع و زیبایی از آن پدید آمده است. یکی از شاخص‌ترین بادگیرها در ایران بادگیر باغ دولت‌آباد در یزد است. این بادگیر به صورت یک منشور هشت‌وجهی ساخته شده و با ۳۳متر ارتفاع، بلندترین بادگیر موجود در ایران است. باغ دولت‌آباد در فهرست میراث تاریخی تحت عنوان «باغ ایرانی» به شماره 1372 در سال 2011 در یونسکو ثبت شده است. بادگیرها را برحسب چند عامل می‌توان تقسیم‌بندی کرد. این عوامل اینها هستند: شکل برش برج، تعداد و انواع چشمه، تعداد طبقه‌ها، ساختار درون برج و ارتفاع برج. علاوه بر بادگیر باغ دولت‌آباد، بادگیرهای زیر جزو نمونه‌های منحصربه‌فرد هستند: بادگیرهای حفره‌ای خانه بروجردی‌ها در کاشان. بادگیر سه‌طبقه و چهارطرفه باغ صدری (نمیر) در تفت. بادگیر چُپُقی سیرجان. بادگیر دوطبقه و هشت‌طرفه باغ امیر در طبس. بادگیر دوطبقه و چهارطرفه خانه آقازاده در ابرکوه. بادگیر دوطبقه با سطح مقطع دایره‌ای در کاخ چهل‌ستون سرهنگ‌آباد در نزدیکی زواره. بادگیر چهارطرفه کاخ سلطنتی گلستان. این بادگیر با کاشی‌های رنگین تزیین شده است و بر فراز ساختمانی قرار گرفته که نامش را از آن گرفته است: «عمارت بادگیر».
منبع: روزنامه شرق