همه چیز برای مجازات آماده است. طنابِ دار، مجرم، خانواده ای داغدار و مصیبت کشیده که از سوی مجرم مورد تعدی قرار گرفته اند و گروهی از مردم که برای حضور یا تماشا آمده اند. به این فضا البته باید کودکان بی اطلاع از دلایل و چگونگی حکم و البته تلفن های همراهی که منتظر ثبت لحظات اعدام هستند را افزود.
نظرات فقها، جامعه شناسان و حقوقدانان
همه چیز برای مجازات آماده است. طنابِ دار، مجرم، خانواده ای داغدار و مصیبت کشیده که از سوی مجرم مورد تعدی قرار گرفته اند و گروهی از مردم که برای حضور یا تماشا آمده اند. به این فضا البته باید کودکان بی اطلاع از دلایل و چگونگی حکم و البته تلفن های همراهی که منتظر ثبت لحظات اعدام هستند را افزود. در اصل قصاص و اجرای حدود نصوص قوی و روشنی وجود دارد و در فلسفه آن سخنان و استدلالات محکم و متفاوتی از سوی علما با استناد به آیات و روایات بیان شده است و البته در کنار حکم قصاص در دین، توصیه صریح به عفو نیز جایگاهی محکم و روشن دارد اما اجرای حدود در ملا عام و تعریف ملاء عام موضوعی دیگر است که مدت هاست نظر بسیاری از جامعه شناسان و حقوقدانان را به خود جلب کرده است. فقها نیز در مورد نحوه و لزوم اجرای حدود در ملا عام نظرات متفاوتی دارند.
یکی از موضوعاتی که در صحنه اجرای حدود جلب توجه می کند حضور کودکان و نوجوانان در چنین صحنه هایی و بازتاب رسانه ای آن است و همین طور در کنار آثار عبرت آموز اجرای حدود ، برخی کارشناسان معتقدند بیم آن می رود تکرار فراوان چنین صحنه ای در ملاء عام و نوع انعکاس آن در رسانه ها موجب کاهش آثار مثبت و بی تفاوتی و عادی جلوه کردن چنین مجازات هایی شود.
درباره اجرای مجازات در ملا عام هیچگاه نظرها واحد نبوده است و دیدگاه های مختلف با در نظر گرفتن ابعاد مختلف آن وجود دارد. در میان علما و مراجع تقلید نیز نظرات مختلف است. شفقنا درباره اجرای حدود در ملاعام و حضور کودکان از مراجع تقلید سوال کرده است و پاسخ ها به این شرح است:
حضرت آیت الله العظمی شبیری زنجانی:
- وجوب اجرای حدود در ملاعام از ضروریات دین نیست، بلکه اصل وجوب آن- حتی در حد زنا- مورد اختلاف است. البته در رجحان آن بحثی نیست.
- ممانعت از شرکت افراد در فرض ترتب مفسده بر حضور آنان مانعی ندارد و تشخیص آن با حاکم شرع است.
حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی:
الف - دربرخی از حدود سفارش شده که در حضور عده ای اجرا شود، اما اگر اجرای حد در ملا عام پیامدهای منفی داشته باشداز آن پرهیز شود.
ب- سزاوار است در این گونه موارداز حضور آنها جلوگیری شود.
حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی:
بسمه تعالی
باید اجرای حد درحضور جمعی ،که اقل آن سه نفر است صورت بگیرد. البته در بعضی موارد به حسب دلیل خاصی کم تر ازسه نفر کفایت می کند ولی حضور مردم جزء لا ینفک اجرای حدود نیست وچنانچه حضور مردم مفسده داشته باشد به طور پنهانی اجرای حد می شود وچنانچه حضور بعضی از افراد به مصلحت نباشد،از حضورآنان جلوگیری می شود.
حضرت آیت الله العظمی سید صادق روحانی:
باسمه جلت اسمائه
1.اجرای حدوددر ملا عام به مقتضای دلیل که دال است براینکه سزاوار است اعلام شود به مردم برای حضور اقامه عدل وحتی عده ای گفته اند واجب است حضور جماعت همان گونه که حضرت امیر علیه السلام می فرمودندبر حضور در هنگام اقامه حد
2.ظاهر دلیل خاصی نیست ومانعی ندارد.
حضرت آیت الله العظمی نوری همدانی:
بسمه تعالی
بهتر است درملاعام باشد وچند نفرهم باشند کافی است . در صورتی که آثارنامطلوب برای بعضی دارد شرکت نکنند.
حضرت آیت الله العظمی صانعی:
بسمه تعالی
به طور کلی در شرع مقدس هیچ الزامی بر علنی بودن تعزیرات بلکه حدود ( بغیراز حد زنا فی الجمله ) نداریم و اگر علنی بودن اجرا مجازات موجب اذیت و تضییع حیثیت مجرم و یا وابستگان به آنها یا موجب بد بینی به اسلام و مضر به آن باشد، حرام و غیر جایز و تعدی در مجازات محسوب و معصیت کبیره است و حکم آوردن کودکان و غیر آنها از کسانی که تماشای اجرای حکم موجب تاثیر نامناسب ولو با احتمال در آنها باشد به حکم حرج و ضرر روحی برای آنها نیز حرام و معصیت است.
در این زمینه گفت وگوهایی را با متخصصان امر انجام شده است.
آیت الله محمد صادق خوشنویس نیز درباره اعدام در ملا عام به خبرآنلاین گفته است: بعضی از فقها می گویند این کار را نکنید، چون شرایط خیلی با سابق تفاوت دارد. رسانه های عجیبی داریم که دروغ می گویند و وقایع را وارونه جلوه می دهند، این مجازات ها مانند قطع ید و لخت کردن و شلاق زدن مجرم را بخواهید در ملاء عام انجام دهید ممکن است از اصل به اسلام، صدمه بزند، لذا به نظر فقها باید به شکل دیگری اجرا کرد. این را برخی از بزرگان می گویند. در صدر اسلام، جرایم مستوجب حد، زیاد نبوده که مثل اکنون هر روز چند نفر را بخواهند مجازات کنند. تکرار این موضوع را در تاریخ نداریم، جسته و گریخته در برخی ازمنه بوده، در مورد اجرای حدود باید محتاط عمل کنیم، مثلا در زمان حضرت امیر، دو سه حد بوده و با شرایط خاص اجرا شده. به هر حال نداریم این حدود بسیار بوده باشد و جلوی چشم مردم و اثر و انعکاس آن چگونه باشد. البته حکم خداوند باید اجرا بشود و روایت است که نباید ملامت ملامت کنندگان حاکم شرع را از اجرای حکم بازدارد ولی تکرار و تعداد آن همیشه مورد بحث است. امروز خیلی مساله خطرناکتر است، چون رسانه ها نشسته اند با اندک چیزی به اسلام حمله کنند.
افزایش چهار برابری زندانیان در سال ۹۰ نسبت به سال۶۰
از سوی دیگر برخی جامعه شناسان بر این عقیده اند که اجرای قصاص در ملا عام لزوما همیشه و در همه جا و همه موارد موجب عبرت و بازدارندگی جامعه نمی شود. گواه آنها بر این مدعاست که اگر اجرای حدود در ملا عام همیشه تاثیری در جلوگیری از وقوع جرم در جامعه داشت، باید کاهش چشمگیری در آمار بزهکاری ها مشاهده می شد، حال آنکه آمارها حاکی از افزایش جرم و بزهکاری در چند سال گذشته است. به گفته یک عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در سال ۶۰ به ازای هر یکصد هزار نفر ۷۵ زندانی وجود داشت؛ اما در سال ۹۰ به ازای هر یکصد هزار نفر ۳۱۲ زندانی وجود دارد و این یعنی افزایش چهار برابری زندانیان در سال ۹۰ نسبت به سال۶۰.
دکتر حبیب آقابخشی، ریيس دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه آزاد اسلامی رودهن در گفت وگو با شفقنا می گوید: امروز در آسیب شناسی اجتماعیِ خانواده های ایرانی مشاهده می شود، خشونت چهره بیشتری پیدا کرده و شکل سخت تری به خود گرفته است. .
این استاد دانشگاه معتقد است: اگر در ساختار جامعه ای ملاطفت و مهربانی وجود داشته باشد، در سطوح میانی نیز تسری پیدا می کند و آموزش و پرورش معلمان مهربانی خواهد داشت که از منطق و مجاب کردن استفاده می کنند نه از چوب زدن. در سطح خانواده ها و سایر نهادهای دیگر نیز همینطور است، اما وقتی بحث اعدام و شلاق زدن در ملا عام مطرح می شود، برخی افراد با دیدن این صحنه ها راحت تر خشونت را به یکدیگر روا می دارند. وقتی جوانی این رفتار را می بیند راحت تر به همنوع خود خشونت روا می دارد و معلم نیز راحت تر شاگرد خود را توبیخ می کند.
آقابخشی در ادامه می گوید: در علم جامعه شناسی، هر اتفاقی که در سطح کلان جامعه رخ می دهد-به خصوص در حوزه پدیده های آسیب شناختی- رد پای خود را در سطوح میانی و خرد برجا می گذارد. برخی شیوه های مجازات، موجب می شود مجرم و بزهکاران قوه قضاییه را در مقام انتقام جویی ببینند و بهتر است قوه قضاییه به طرف اصلاح رفتارها برود . در مقطعی در زمینه اعتیاد مجازات اعدام سفت و سخت اجرا می شد اما در نهایت پدیده اعتیاد حذف نشد زیرا آن مجازات ها شخص معتاد را حذف می کرد نه پدیده اعتیاد را.
در همین زمینه ابوالحسن تنهايي، جامعه شناس نیز در گفتوگو با ايلنا گفته است: وقتي مراسم اعدام در فرايند زماني در مکانهاي مختلف تکرار شود [محتمل است] نوعي بيتوجهي را در انسانها ايجاد ميکند، نتيجه اين ميشود که تاثير رواني خود را از دست ميدهد .
حجت الاسلام والمسلیمن دکتر مرتضی جوادی آملی، استاد حوزه علمیه قم به خبرنگار شفقنا گفت: امروز مساله ای مبنی بر اجرای حکم در ملا عام مطرح است که عمده این بحث ها به اندیشه و عقل قاضی باز می گردد مبنی بر اینکه شناخت و آگاهی از مجرم، جرم، حکم و اجرای این حکم در عرصه جامعه چگونه باید باشد. قاضی که عرصه سیاست، اقتصاد، فرهنگ و روان اجتماعی در سطح کشور و جامعه اسلامی و جهانی را نشناسد نمی تواند در اجرای حدود الهی که از اراده پروردگار عالم برخاسته است و جز حق و عدل چیز دیگری نیست موفق باشد یعنی اگر در گذشته احکام در یک ذائقه محدودی اجرا می شدند و تنها عده محدودی این ماجرا را نگاه می کردند الان این احکام در رصد شبکه ها و ماهواره های جهانی قرار دارد و همه جهان نسبت به نوع جرم شناسی، جرم و احکام صادره از قضات و همچنین نوع اجرای حکم بررسی و تحلیل و در راستای اهداف خود تبلیغ می کنند لذا اگر در گذشته قضات و داوران محاکم در یک محدوده کوچک احکام را بررسی و صادر می کردند الان باید بدانند چشم جهانیان به دنبال این احکام برای انجام تبلیغات خود است پس باید به گونه ای باشد که موجب وهن و ضعف و سستی در احکم الهی نشود.
جرم رفتاری است که از خانواده و اجتماع به افراد تحمیل می شود
دکتر علی نجفی توانا، عضو هیات علمی دانشگاه و وکیل پایه یک دادگستری با بیان اینکه اجرای مجازات از قدیم الایام برای تنبیه مجرم و عبرت انگیزی افراد بوده است، می گوید: این مجازات برای افرادی بوده است که دارای استعداد جنایی بوده و با ملاحظه مجازات بزهکاران از ارتکاب جرم منصرف می شوند. در خصوص اثر مجازات در نزد فلاسفه و متخصصین رفتارشناسی اختلاف نظر فراوان وجود داشته است. بسیاری از اندیشمندان بر این اعتقادند که مجازات انسان های مرتکب جرم به تنهایی اثری بر پیشگیری از جرم نداشته بلکه باید از روش های پیشگیری مسالمت آمیزتری استفاده کرد زیرا جرم به تنهایی ناشی از کم بودن مجازات یا عدم مجازات بزهکاران نیست بلکه جرم رفتاری است که از خانواده و اجتماع به افراد تحمیل می شود در نتیجه باید کاری کرد که انسان ها از ارتکاب رفتار مجرمانه پرهیز کنند و دارای آن چنان شخصیتی باشند که در مقابل محرک های منفی خارجی و داخلی از خود خویشتن داری به خرج داده و دست به ارتکاب جرم نیالایند.
او در ادامه بر ذاتی نبودن رفتار مجرمانه تاکید و بیان می کند: به هر کیفیت تحقیقاتی که در این زمنیه انجام شده نشان می دهد در راستای همان اصولی که در ادیان از جمله دین مبین اسلام نیز پذیرفته شده است، رفتارهای مجرمانه ذاتی نیست و ناشی از وجود عوامل و شرایط جسمی روحی روانی خانواده و اجتماع است. با این استدلال وقتی مجازاتی در مورد افرادی اجرا می شود که خود قربانی بی عدالتی اجتماعی یا مشکلات خانوادگی هستند و این مجازات ها در ملا عام اجرا می شود، قطعا اثرات و مضرات دیگری غیر از آنچه گفته شد خواهد داشت. دیدیم مجازات کردن فردی که خود قربانی شرایط است در بسیاری از موارد ظلم تلقی و برداشت شده، وقتی طفلی پدر و مادر خود را از دست می دهد و زیر دست ناپدری یا نامادری بزرگ می شود یا کارمندی درآمد ناچیزی دارد یا به حدی تورم بالاست که زندگی برای او در چرخه درست قرار ندارد، با مجازات کردن این فرد، جامعه می خواهد فردی را مرعوب نماید که قبلا مقهور شرایط شده است.
اعمال علنی مجازات از لحاظ قانونی یک مجازات جداگانه است
این حقوقدان افزود: بالاخره مجازات به صورت علنی مضرات فراوانی به شرح زیر دارد، اولا اعمال علنی مجازات از لحاظ قانونی یک مجازات جداگانه است و نیاز به قانون دارد. در واقع وقتی در قانون برای جرمی مثلا مجازات شلاق پیش بینی شده است اگر این شلاق در ملا عام اعمال شود یک مجازات مضاعف است. ثانیا بر خلاف اصل شخصی کردن مجازات است، زیرا فرد مجرم مرتکب جرم شده و باید مجازات را تحمل کند و اعمال مجازات او در ملا عام باعث از بین بردن آبروی خانواده او می شود و در نتیجه خانواده او هم مجازات خواهند شد. سوم در ترتیب اصول حقوق بشر اجرای مجازات علنی ممکن است موجب سوءاستفاده و انتقاد بین المللی علیه جامعه شود. چهارمین علت، آسیب شناسی ها نشان می دهند که اعمال خشونت در ملا عام آن هم توسط مدیران جامعه موجب افزایش خشونت، تشدید و مشروعیت بخشیدن به خشونت است. مدیران جامعه والدین جامعه هستند. لذا اگر هم فردی مرتکب جرم شد نباید به نوعی با او برخورد شود که مجرم فکر کند جامعه درصدد انتقام گرفتن از اوست.
پنجم، از دیگر دلایل نقدپذیری اعمال مجازات در ملا عام این است که وظیفه جامعه، احیای افراد است. حتی در مجازات قصاص، شارع مقدس بحث گذشت و احیا را مطرح می کند. در جرایم مستوجب حد نیز ابزار مختلف مانند توبه و عفو مجرم زمینه هایی فراهم می کند تا جامعه مرتکب جرم را مورد بخشش قرار دهد، لذا بحث احیای افراد همیشه باید مد نظر باشد. آن هم افرادی که جامعه برای آنها هزینه کرده است. ششم از لحاظ روانشناسی مجازات در ملا عام باعث تخفیف و تحقیر مجرم خواهد بود و مجرم در مقابل خانواده و اجتماع اعتبار خود را از دست خواهد داد. وقتی مجرمی اعتبار خود را از دست دهد، دیگر علاقه ای به پذیرش ارزش های اجتماعی ندارد. به همین دلیل باید سعی کنیم اموری که زمینه ساز اصلاح افراد است را حفظ کنیم.
مراد از کلمه طائفتین، جمعیتی بین دو تا ده نفر است
نجفی توانا حیثیت را دست مایه انسان برای جامعه پذیر شدن می داند و ادامه می دهد: بنا به این دلایل اعتقاد داریم اجرای علنی مجازات ها در ملا عام به ویژه با منطق علمی منافات دارد. نکته آخر اینکه از لحاظ فقهی نیز مطالعات نشان داده است در میان فقها اجماعی برای وجوب شرعی اجرای علنی مجازات ها وجود ندارد. بسیاری از علما مخالف اجرا در ملا عام هستند و برخی نیز مانند حضرت امام اعتقاد دارند که اجرای علنی مجازات ها مستحب است، آن هم در شرایطی. در نتیجه چه در قاعده وجوب و چه در قاعده استحباب، اعتقاد دارند برای اجرای علنی مجازات ها باید گروهی از مومنین شهادت دهند. مراد از گروهی که در کلمه طائفتین نوشته شده است، جمعیتی بین دو تا ده نفر است و به نظر می رسد از لحاظ فقهی منظور این بوده است که برای مجازات شهودی در زمان اجرا وجود داشته باشد تا اجرای مجازات را شهادت دهند. نه اینکه عده ای را جمع کنیم تا با فیلمبرداری و عکسبرداری، برخی با خنده، برخی با گریه و زاری، برخی با کنجکاوی و برخی با لذت و به همراه کودکان شاهد منظره ای باشند که بعدها باعث تخریب شخصیت متعادل آنها خواهد شد. به نظر می رسد با این ملاحظات باید اجرای علنی مجازات را مد نظر قرار داد.
پیمان حاج محمود عطار، وکیل و حقوقدان نیز در این زمینه به خبرآنلاین گفت: منظور از علنی بودن اجرای مجازات حضور تعدادی از مومنین از حیث نظارت عمومی بر اجرای مجازات است و مهمترین رکن اجرای مجازات در اسلام و کلیه مکاتب حقوق کیفری، اثر تربیتی و منع کننده مجرم و سایر افراد از ارتکاب جرم و گناه است. از سوی دیگر نقطه ممیزه اجرای احکام کیفری اسلام، جلوگیری از وهن و اثر منفی در جامعه به ویژه در برابر کفار و سرزمین های آنهاست. به عبارت دیگر اگر مجازاتی در اسلام اثر وهن آمیز داشته و در اثر اجرای آن، دین مبین اسلام متهم به خشونت و پندارهای غلط در بین مردم شده و به عبارتی آب به آسیاب دشمن بریزد، هیچگاه شارع مقدس اجرای چنین مجازاتی را به مصلحت ندانسته است.
حجت الاسلام والمسلیمن دکتر مرتضی جوادی آملی نیزگفت: تا زمانی که فرهنگ جامعه بالا نرود و نظام فرهنگی و اجتماعی جامعه ارتقا پیدا نکند و جامعه به سمت فضای اخلاق و ادب انسانی سوق داده نشود و در یک فضای متلاطم، بحرانی اقتصادی، سیاسی و معیشتی جامعه قرار بگیرد، میزان جرم در جامعه کمتر نمی شود همانطور که پیامبر فرمود «اگر فقر وارد خانه ای شود قطعا دین از در دیگر خارج می شود»، « خدایا نان این کشور را قطع نکن که اگر نان این کشور قطع شود مردم دست از نماز و دعا بر خواهند داشت» در اینجا مراد از نان، اقتصاد کشور است و اقتصاد کشور اگر مورد توجه قرار گرفته نشود بالطبع جرایم فراوان خواهد شد.
منبع: شفقنا