کم‌توجهی به تاریخ درهم‌تنیده‌ی 10 هزار ساله ایران در رسانه‌های ملی و بین‌المللی کاملاً مشهود است

1400/6/20 ۱۰:۲۷

کم‌توجهی به تاریخ درهم‌تنیده‌ی 10 هزار ساله ایران در رسانه‌های ملی و بین‌المللی کاملاً مشهود است

حبیب الله محمودیان، پژوهشگر پیشکسوت در حوزه باستان‌شناسی در ایلام با بیان اینکه کم‌توجهی به تاریخِ درهم‌تنیده‌ی 10 هزار ساله ایران در رسانه‌های ملی و بین‌المللی کاملاً مشهود است، می‌گوید: این در حالی است که خیلی از کشورها در تلاش هستند تا تاریخ و هویت ملی خود را مهم جلوه دهند، درصورتی‌که دارای این جایگاه نیستند.

مرتضی حاتمی: «حبیب‌الله محمودیان» فارغ‌التحصیل مقطع دکتری رشته «باستان‌شناسی پیش از تاریخ ایران» و عضو هیات علمی دانشگاه، از چهره‌های مطرح علمی، ادبی و پژوهشی ایلام است و تلاش‌ها و فعالیت‌های مستمرش در حوزه‌های فرهنگ و پژوهش و نشر، در سطح ملی و بین‌المللی حائز اهمیت است. وی متولد 1329 در شهر ایلام، باستان‌شناس، ناشر و مؤلف ده‌ها عنوان کتاب پژوهشی در حوزه باستان‌شناسی، تاریخ، جغرافیای‌ تاریخی و ایلام‌‌شناسی است. محمودیان تاکنون موفق شده 74 عنوان کتاب تألیف، ترجمه و منتشر کند. از جهتی در طول 50 سال فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی، موفق به انجام ده‌ها پروژه و طرح پژوهشی و مطالعاتی و نیز تألیف ده‌ها مقاله در عرصه باستان‌شناسی، تاریخ، تمدن و فرهنگ ایران زمین و مسائل تعلیم و تربیت شده که در مجلات ملی و بین‌المللی چاپ و منتشر شده است.

تدریس در دانشگاه و مراکز آموزش عالی، عضویت در هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی ایلام، سرپرست مرکز آموزش علمی کاربردی پارسیان ایلام، عضو هیئت مؤسس مرکز علمی کاربردی ایلام1 (پارسیان)، پژوهشگر برتر، استاد و مدرس و دبیر نمونه‌ کشور، پژوهشگر برگزیده‌ سازمان میراث فرهنگی،صنایع‌دستی وگردشگری، پژوهشگر پیشکسوت آموزش و پرورش استان در سال 1395، مستندسازی 375 اثر تاریخی و فرهنگی جهت ثبت در فهرست آثار ملی، پژوهشگر برتر گروه هنر منطقه‌ی 11 کشور در سال‌های 1388 و 1389، پژوهشگر برتر دانشگاه آزاد اسلامی ایلام در سال‌های: 1381 و 1382 و 1383 و 1384، پژوهشگر برتر دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام در گروه هنر در سال 88، پژوهشگر برگزیده‌ دانشگاه جامع علمی کاربردی استان ایلام در سال 1394، انتخاب کتاب «اطلس زیارتگاه‌های استان ایلام» به عنوان کتاب سال در نخستین دوره این جایزه در سال 1396، مؤلف نمونه استان درسال‌های: 1379 و 1388، ناشر نمونه استان در سال‌های: 1391، 1395، 1396، 1397، 1398 و 1399 از سوی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان، عضو شورای برنامه ریزی آموزش و پرورش استان در سال 1371، مسئول کمیته برنامه ریزی خلاقیت، کاوشگری و تحقیق در جهت تغییر و اصلاح محتوای کتاب‌های درسی دوره‌ ابتدایی در سال 1378، عضو شورای تحقیقات صداوسیمای مرکز ایلام دانشگاه آزاد اسلامی واحد ایلام و مرکز علمی کاربردی پارسیان ایلام، عضو انجمن مفاخر فرهنگی استان ایلام، عضو خانه نخبگان سازمان علمی و پژوهشی بسیج و ده‌ها عنوان موفقیت‌های کاری و علمی...بخش‌هایی کوتاه از تلاش و همت شبانه روزی حبیب‌الله محمودیان است.

با وی که بیش از 50 سال سابقه تدریس و آموزش و پژوهش را در این حوزه دارد، درخصوص فعالیت‌های علمی، تحقیقاتی و پژوهشی‌اش به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه از نظر مخاطبان می‌گذرد.

 *********

یکی از عمده‌ترین و تخصصی‌ترین فعالیت‌های حرفه‌ای شما فعالیت‌های تحقیقاتی در حوزه باستان‌شناسی در طول سال‌ها بوده است. لطفا در این خصوص برایمان بگویید.

توفیق این را داشته‌ام که مجری 75 پروژه تحقیقاتی در زمینه باستان‌شناسی، تاریخ، جغرافیای تاریخی و تمدن و فرهنگ ایران زمین به ویژه تمدن ایلام باستان باشم. شاید هویت‌بخشی به جامعه و احساس غرور به کشور و مملکت و ایرانی بودن یکی از آثار و نتایج برآمده از اینگونه تحقیقات و آثار باشد. البته باید بازخورد اصلی را از خوانندگان دریافت کرد. حفاری و کاوش در سایت‌های باستانی، بررسی و شناسایی آثار تاریخی و فرهنگی، مستندسازی آثار تاریخی و باستانی به منظور ثبت در فهرست آثار ملی و نیز پروژه‌های مرتبط با مسائل تعلیم و تربیت از جمله طرح‌ها تحقیقاتی و پروژه‌های پژوهشی است.

نوشتن، پژوهش، تحقیق و انتشار از دغدغه‌های همیشگی و حرفه‌ای شما در طول ده‌ها سال فعالیت مستمر در این حوزه‌ها بوده است. لطفاً در خصوص آثار تألیفی (کتاب و مقاله و ...) بگویید.

نوشتن و نگاشتن کار ساده‌ای نیست. سال‌ها مطالعه و تحقیق لازم است تا ایده‌ای شکل بگیرد و منجر به تجربه شود. حاصل تجربیات در قالب کتاب، برنامه‌ریزی، طراحی و با ظرافت تدوین می‌شود. تاکنون موفق به چاپ و انتشار 74 اثر تألیفی و ترجمه که حاصل 50 سال فعالیت معلمی است، شده‌ام. اغلب این آثار، کتاب‌های درسی دانشگاهی است و حدود 10 عنوان کتاب نیز در حال تدوین و انتشار دارم که موانع و محدودیت‌های مالی در روند چاپ و انتشار آن‌ها موثر است. اطلس جغرافیایی استان، اطلس زیارتگاه‌های استان ایلام، میراث ماندگار، تمدن و فرهنگ ایلامیان، ایلام باستان (باستان‌شناسی و تاریخ)، اطلس منابع طبیعی، مجموعه 12 جلدی جغرافیای تاریخی و باستان‌شناختی شهرستان‌های استان ایلام، عنصر سنگ در آثار معماری ایران، دوران طلایی برنز در زاگرس غربی، از جمله آثار تألیفی بنده است که تاکنون چاپ و منتشر شده است.

تألیف و انتشار مقالات علمی در محافل و مراکز علمی و بین‌المللی، بخشی از تولید علم تلقی می‌شود و خوشبختانه بارها و بار حضور مؤثر و فعالانه شما در این عرصه‌ها شاهد بوده‌ایم. لطفاً از مهمترین مقالات ارائه شده در مجامع علمی ملی و بین‌المللی معرفی بگوئید.

سالیانه صدها مقاله وارد بانک‌های علمی جهان می‌شود، از جهتی دیگر اعتبار دانشگاه‌ها و مراکز علمی و پژوهشی بستگی به تولید علم دارد. بسیاری از اساتید، فرهیختگان و اندیشمندان در این زمینه تلاش‌های ارزنده‌ای داشته‌اند. در این بخش فعالیت‌هایی داشته‌ام که شاید چاپ و نشر فصلنامه «مطالعات ایلام‌شناسی» (به‌عنوان صاحب امتیاز و مدیرمسئول) و ارائه و چاپ مقالات علمی در این رسانه مهم و کلیدی باشد. از جهتی تلاش شده تا یافته‌های حاصل از پژوهش‌های علمی در عرصه باستان‌شناسی سرزمین ایران به ویژه مکان‌های استقراری زاگرس در دوران پیش از تاریخ، بیشتر معرفی شود. دلیل این مطلب اهمیت باستان‌شناسی این منطقه از جهان از منظر کشف شواهدی از بقایای تمدن‌های بزرگ بشری است. تعداد مقالات علمی چاپ شده در مجلات و یا همایش‌های ملی و بین‌المللی جمعاً 92 مقاله است که به چند نمونه اشاره می‌کنم:

الگوی معماری پل‌های باستانی زاگرس غربی، اولین کنفرانس بین‌المللی سکونتگاه‌های زاگرس

موقعیت تمدنی و باستان‌شناختی چگا آهوان مهران، کنفرانس بین‌المللی باستان‌شناسی جنوب آسیا sosaa

بررسی سبك معماری بقاع حاجی بختیار و سیدعیسی و نسب‌شناسی آنها اولین كنگره ملی بزرگداشت علامه سیدجعفرالاعرجی پشتكوهی

معرفی بنای مای صالح از آثار دوره ی ایلخانی، همایش ملی تاریخ عصر ایلخانی، دانشگاه تبریز

بررسی الگوی معماری و شهرسازی شهرباستانی سیروان، دومین کنگره معماری و شهرسازی ایران، ارگ بم

بررسی و شناسایی قلاع تاریخی حاشیه غربی زاگرس، نخستین همایش جلوه‌های تمدن ایران زمین در آئینه استان‌های- کاسیان و تمدن دیرینه آنها، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی

معرفی اجمالی راه‌ها و معابر باستانی مناطق کردنشین، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی

بررسی باستان‌شناختی گورستان‌های عصر برنز دره پاكَل و چنارباشی در هزاره اول از میلاد، مجله مطالعات ایرانی، دانشگاه شهید باهنر كرمان

بررسی موقعیت تاریخی و باستان شناختی مجموعه آثار گارنی، مجله، Orientalia، دانشگاه ایروان، ارمنستان

آثار برنزی منسوب به قوم كاسیت در غرب ایران، در مجله  Orientalia، دانشگاه ایروان، ارمنستان،

ارتباط تمدن و فرهنگ دیلمان با منطقه قفقاز در ادوار باستان، کنفرانس بین‌المللی ایران و قفقاز، ارمنستان، ایروان،

فرهنگ عصر برنز تا آهن مکان‌های باستانی غرب ایران، «ایران نامه» مجله جمهوری ارمنستان، ایروان، 2009

جایگاه تمدن و فرهنگ قوم کاسی در غرب ایران، پذیرفته شده در ششمین سمپوزیوم بین‌المللی باستان شناسی و رادیو کربن، 1390، قبرس

کهنسال‌ترین درختان سرو زربین ایران (رویشگاه بان سرو چوار ایلام)

مجموعه آثار باستانی دوران حکومت پارتیان در منطقه گارنی کشور ارمنستان. پنجمین همایش بین‌المللی مهندسی و علوم انسانی، دبی

درختان سرو کهنسال 3300 ساله  ایلام (رویشگاه بان‌سرو چَوار)

بررسی باستان‌شناختی مکان‌های استقراری کاسیان مورد مطالعه: منطقه چوار ایلام، فصلنامه مطالعات ایلام‌شناسی (تخصصی باستان شناسی)، 5 سال دوم، زمستان 96

همراه با زائران اربعین انگیزه‌ها، احساسات دورنی و اعتقادات مذهبی، اربعین 1397، ارائه شده به دبیرخانه کنگره بین‌المللی اربعین، بسیج اساتید کشور

ستون در المان‌های معماری سنگی دوران تاریخی با همکاری خانم آزاده محمودیان

غارنشینی تا استقرار در سکونتگاه‌های اولیه در زاگرس غربی، با همکاری دکتر رضا احمدی

و...

- The relation of Delaman,s civilization and culture with Cauasians in ancient times  International Conference iran and the Cauasus: Unity and diversity

June 06-08, 2008.65

- The ancent city of sirvan. irannet.  

- The culture of ancient settlements of western iran from the bronze to iron age  

"iran nameh"2009

- Cultural relations between Deylaman and the Caucasus in ancientperiod iran and the Cauasus2008 

استان ایلام، از منظر قدمت تاریخی استانی کهن و دیرپاست و در این محدوده شاهد جریانات تاریخ باستان بوده‌ایم. موقعیت تاریخی و باستان‌شناختی غرب زاگرس در محدوده استان ایلام را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

محدوده جغرافیایی زاگرس در ادوار پیش از تاریخ و تاریخی و اعصار اسلامی همچنان بلاانقطاع تداوم تاریخی خود را سپری کرده است. حفاری‌های علمی باستان شناسی در این استان خوشبختانه شواهد کم‌نظیری از پیشینه تاریخ و تمدن سرزمین بزرگ ایران را ارائه می‌دهد. ملاحظه نقشه فعلی استان، محدوده‌ای را تصویر می‌کند که رشته عظیم کبیرکوه در بخش غربی زاگرس منطقه را به دو قسمت در جهت شمال غرب به جنوب شرق تقسیم و دو حوزه جغرافیایی در شمال و جنوب و یک حوزه مرکزی بر فراز ارتفاعات میانی منطقه را به وجود آورده است. جریان رودخانه دائمی و پر آب سیمره و شعبات آن در امتداد کبیرکوه از یک سو و رودخانه‌های پر آب و متعددی نظیر گنگیر ایوان کُنجانچَم مهران میمه زرین آباد و دو برج دهلران که مجموعاً از دامنه‌های جنوبی رشته کوه‌های منطقه جاری و به سمت دشت‌های حاشیه‌ای غرب سلسله جبال زاگرس جریان دارند، زمینه‌های مناسبی برای استقرار مداوم بشر نخستین تا به امروز ایجاد کرده است. این شرایط خاص جغرافیایی باعث حضور تمدن‌های کهن در اعصار مختلف تاریخ شده است.

دره هلیلان در محدوده جغرافیایی ایلام و در ساحل غربی رود سیمره واقع شده است. بر اساس بررسی‌های باستان‌شناسی بیش از 150 محوطه باستانی و تاریخی در این محدوده از ادوار کهن بر جای مانده است. تپه‌های گوران، کزآباد، سرچَم و غارهایی از ادوار زندگی غارنشینی از جمله آثار شاخص این منطقه هستند. یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد در این ناحیه از زاگرس در استان ایلام، از استقرارگاه‌های انسان یا به عبارتی انسان ابزار ساز از حدود یکصدهزار سال پیش آثاری چون تبرهای سنگی ساطوری و دیگر ابزار‌های سنگی که با پیشرفت شیوه‌های تولید و توزیع محصول تحول یافته به دست آمده است. ساکنان هلیلان پس از پشت سرگذاردن دوران اولیه استقرار و آشنایی به کشاورزی دیم به مرحله کشاورزی آبی نزدیک و به اهلی کردن گاو و گوسفند و بز و اسب پرداخته‌اند که در تاریخ انقلاب کشاورزی و دامپروی بشر نقش کلیدی داشته است. کشف نمونه‌های بیشماری از تیغه‌های سنگی و ابزارهای فرهنگی عصر معروف به «صنایع سنگ» در این حوزه تمدنی دلیل محکمی بر گسترش و رشد فزاینده فرهنگی و توسعه نظام استقرار و یکجانشینی در دهکده‌ها و شهرنشینی این ناحیه از کشور ایران است. محوطه باستانی گُلان در نزدیکی شهر مرزی مهران، از مکان‌های مهم باستان‌شناسی غرب ایران قلمداد می‌شود.

یافته‌های باستان‌شناسی اطلاعات ارزشمندی از تحولات زندگی انسان در هزاره نهم (ق.م) اهلی کردن دانه‌های غذایی و نیز اهلی کردن حیوانات برای تأمین غذای مطمئن ارائه کرده است. شهرستان دهلران در دامنه‌های غربی ارتفاعات زاگرس و در بخش جنوبی استان ایلام واقع شده است. این منطقه به لحاظ کشف آثار با ارزش تاریخی و تمدنی نسبت به ناحیه کوهستانی، یک حوزه فرهنگی مستقل در جنوب غربی فلات ایران به شمار می‌رود. در واقع زندگی و استقرار و آثار حیات بشر در این حوزه ی فرهنگی از منظر باستان‌شناسی پیش از تاریخ ایران بسیار با اهمیت است. حوزه رودخانه‌های میمه و دویرج در محدوده موسیان و دهلران كه باید به نام «بین النهرین صغیر» از آن یاد كرد در حدفاصل و پیوسته به جلگه‌های خوزستان و سرزمین بین النهرین است. پیشرفت‌های قابل توجه در صنایع سنگی و تهیه ابزارهای مورد نیاز ساکنان ادوار پیش از تاریخ و ادوار بعدی آن چنان قابل توجه و در خور تامل هستند که گویی انقلابی عظیم در تحول نظام زندگی اجتماعی انسان به وقوع پیوسته است. شیوه ابزارسازی، نظام تولید و توزیع و مبادله محصولات بومی یا سایر مناطق، ذخیره مواد غذایی، ایجاد سکونتگاه و خانه‌سازی منظم، ابتکار و خلاقیت در تهیه مصالح و مواد ساختمانی، تهیه انواع ظروف سفالی و سنگی، تحول در امر بهره‌گیری از منابع آب برای کشاورزی و اهلی کردن دانه‌های گندم و جو و عدس، اهلی کردن حیوانات و بهره‌گیری از مواد کانی و معدنی نظیر قیر طبیعی برای موارد عایق‌بندی و... از جمله تحولات تمدنی ساکنان دهلران و موسیان و نواحی همجوار در ادوار پیش از تاریخ است.

بر اساس حفریات و مطالعات علمی باستان‌شناختی انجام شده در این ناحیه، قدیمی‌ترین دوره این استقرار در حوزه دهلران متجاوز از 10 هزار سال پیش بوده که با نام فرهنگ عصر بزمرده (7200-8200 ق.م) طبقه‌بندی و نامگذاری شده‌اند. به هر حال انسان‌های ساکن در محدوده استان ایلام در این مرحله خود را آماده ورود به دوره‌ای می‌کنند که به نام دوره شهرنشینی یا اختراع خط از آن یاد می‌شود و این تحول بنیادی و اساسی و سرنوشت‌ساز با عنوان دوره آغاز ادبیات قابل شناسائی و طبقه بندی بوده و می‌توان به مراکز این فرهنگ در حوزه مهران، چگاه آهوان، گلان و دشت هیژدانه اشاره کرد. در واقع می‌توان پس از اختراع خط و انقلاب شهری‌گری اولین طلیعه تکنولوژی و یا به قولی دستیابی به فلز آلیاژی مفرغ یا برنز دانست که در حوزه لرستان و منطقه ایلام اتفاق افتاده و در تاریخ هنر فلزکاری جهان برای خود جایگاه ویژه‌ای را تحصیل کرده و به عصر «برنز و یا مفرغ» معروف شده است.