زهره زرشناس: فرهنگ سغدی از ابزار اصلی برای مطالعۀ بسیاری از زبانهای ایرانی است
|۸:۴۲,۱۳۹۹/۶/۲۰| بازدید : 115 بار

 

 

گزارش مراسم چهلم خانم دکترقریب، عضو فقید شورای عالی علمی مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی / 7

دبا: مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی به‌مناسبت چهلمین روز درگذشت دکتر«بدرالزمان قریب» مجلس یادبودی را به شکل مجازی در روز یکشنبه 16 شهریور 1399 برگزارکرد. آنچه در زیر می خوانید متن سخنانی است که دکتر زهره زرشناس، استاد پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، به همین مناسبت ایراد کردند:

 

به نام آنکه جان را فکرت آموخت

چراغ دل به نور دانش آفروخت

سه شنبه 7 مرداد ماه 1399 خورشیدی پروفسور بدرالزمان قریب را در نهایت بهت و ناباوری از دست دادیم.

اینک او رفته است و دیگر هیچ اشکی، هیچ آهی، هیچ دریغا و مرثیه ای جای خالی استاد را در متن جامعۀ دانشگاهی پر نخواهد کرد.

 

استاد فرهیخته ای که جایگاهی ویژه و بسیار تأثیرگذار در حوزۀ مطالعات ایران باستان داشته است. دانشی بانوی فرزانه ای که عاشق ایران بود و بیشتر عمر خود را صرف مطالعه و تحقیق دربارۀ فرهنگ و زبانهای باستانی ایران، بویژه زبان سغدی کرد و توانست به شهرتی جهانی و بین المللی در این حوزه دست یابد. زنده یاد قریب در طول زندگی پربار و پر برکتش با همتی بلند و با تکیه بر توانگری ِ دانش به پژوهش در حوزه ای کم شناخته از فرهنگ کهن این مرز و بوم پرداخت و مطالعات زبان سغدی را به جایگاه کنونی اش رساند که شاهد حضور متخصصان و پژوهشگران معتبر و متعددی در این حوزه دانشی در ایران هستیم که البته اغلب از دانشجویان استاد بوده اند.

 

سالها باید که تا یک سنگ اصلی زآفتاب

لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن

 

سخن گفتن از زبان سغدی و معرفی آن، که امروز معرف همگان است، در این محفل علمی جز اطالۀ کلام نمی دانم و تنها به ذکر این نکته بسنده می کنم؛ پس از کشف گنجینۀ تورفان در ترکستان چین در اوایل سدۀ بیستم میلادی، که شامل دست‌نوشته هایی به هفده زبان گوناگون و سیزده خط مختلف است، با مطالعۀ یک متن مکشوف از تورفان به همت محققان آلمانی، پرده از راز زبان ِ خاموش سغدی برداشته می شود. گرچه ابوریحان بیرونی در حدود هزار و اندی سال پیش با ذکر نام روزها و ماهها و جشن های سغدی، تلویحاً به این زبان اشاره کرده بود، در آغاز سدۀ بیستم است که زبان سغدی تولدی دوباره می یابد.

 

آنگاه با کوشش هیئت های اکتشافی ِ اروپایی، دیگر آثار مکتوب زبان سغدی از نواحی نزدیک شهر سمرقند (موطن اصلی سغدیان) تا یکی از برج های داخلی دیوار بزرگ چین و از مغولستان ِ شمالی تا درّۀعلیای رود سند در شمال پاکستان، به صورت پراکنده کشف، و به موزه ها و کتابخانه های شمال برلین، پاریس، لندن و سن پترزبورگ منتقل می شود.

 

زبان شناسان و ایران شناسان ِ آمریکایی و اروپایی این دستنوشته های کهن را به زبانهای گوناگون اروپایی ترجمه، و ویژگیهای صرفی و نحوی آنرا مشخص می کنند. اما جای خالی واژه نامه ای جامع از زبان سغدی، در این میان به واقع نمایان است. شادروان بانو بدرالزمان قریب که براستی می توان او را «بدر سغدیانه» نامید، پس از بیست سال تلاش خستگی ناپذیر در گردآوری و تدوین مطالب ِ فرهنگ سغدی، موفق می شود که این امر مهم را به انجام رساند و واژه نامه ای جامع برای زبان سغدی همراه با معادل های فارسی و انگلیسی فراهم آورد و حاصل تمامی این پژوهش ها را یکجا و در یک جلد در اختیار پژوهشگران و علاقمندان قرار دهد.

 

فرهنگ سغدی که در جهان ِ زبان شناسی ِ تاریخی، اثری منحصر به فرد است، گنجینۀ عظیمی از واژه ها و ترکیبات زبان سغدی را در اختیار پژوهشگران این زبان و دیگر زبان های کهن ِ ایرانی و رشته های وابسته قرار می دهد و می توان آن را به مثابه ابزار اصلی برای مطالعۀ بسیاری از زبانهای ایرانی به کار برد.

 

فرهنگ سغدی با بهره گیری از جدیدترین روشهای علمی ِ فرهنگ نویسی و با نگرش به آخرین آراء و دستاوردهای ایران شناسان جهان تدوین شده است. افزون بر ایران شناسان، پژوهشگران و دانشجویان زبانهای ایرانی  در ایران و دیگر نقاط عالم، ادیبان و پژوهندگان زبان و ادبیات فارسی، به جهات گوناگون -  به ویژه در امر واژه گزینی و واژه سازی، بازشناسی ِ واژه های مهجور و شاذ، درک امکانات گوناگون ِ خوانش ِ وازه ها – نیز می توانند از این فرهنگ بهرۀ فراوان برند.

 

دربارۀ این فرهنگ می توان گفت که یکی از مهمترین رویدادهای علمی در این زمینه، در ایران، در این سده بوده و در حال حاضر مورد ارجاع اساتید و دانشمندان ِ اروپایی نیز هست. برای نمونه در آخرین مقالاتی که از زنده یاد ورنر زوندرمان، ایران شناس ِ برجسته آلمانی دیده ام، به این کتاب ارجاع داده شده است. این کتاب خدمتی علمی از یک بانوی ایرانی با اثر و انعکاسی جهانی است که به جهان ایران شناسی خدمتی ارزنده و ماندگار کرده است.

 

زمانی که این فرهنگ منتشر شدد، یکی از اساتید همکار گفتند " این فرهنگ رستمی است که به دنیا آمده" و من همیشه می گویم همانطور که رستم به مدد ِ پر سیمرغ و از پهلوی رودابه و به سختی دنیا آمد، فقط به یاری بیست سال تلاش شبانه روزی استاد بدرالزمان قریب بود که تولد این رستم پهلوان در عالم زبانشناسی ِ تاریخی و ادبیات زبانهای میانۀ ایرانف ممکن گردید.

 

شرح کامل آثار و تألیفات علمی گرانقدر استاد، که همواره مورد توجه محافل ِ علمی ِ داخل و خارج کشور بوده و جوایز بسیاری را نیز برای شادروان قریب به ارمغان آورده است، (برای نمونه دو کتاب زبان های خاموش و فرهنگ زبان سغدی به ترتیب در سالهای 1366 و 1375 برندۀ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شده است)، در این فرصت کوتاه نمی گنجد. لذا تنها به ایننکته بسنده می کنم که شادروان قریب (این بدر دانایی)نمونۀ درخشانی از فرهیختگانی بودند که زندگی شان را بطور کامل وقف علم کرده و عمر گرانمایه را به پای کتاب و دفتر نهادند.

 

امروز که متأسفانه کیفیت علمی در سیطرۀ کمّی گرایی به حاشیه رانده شده است، سخن گفتن و پرداختن به چنین شخصیت هایی که فارغ از هرگونه دلمشغولی، ذوب در ماهیت علم بوده اند، می تواند الگویی مرجع برای آموزش ِ نسل جوان باشد که با پیروی از چنین الگوهای شایسته ای  و با استفاده از این آموخته ها تکانه های علمی در حوزه های گوناگون دانش پدید آورند.

روانش شاد باد که نظیر خویش بنگذاشت و بگذشت.

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما