فهرست نگاری نسخ خطی در کتابخانه ملی / حبیب الله عظیمی
|۱۰:۵۴,۱۳۹۹/۵/۲۱| بازدید : 112 بار

 

 

استاد انوار فهرست نگاری دانشمند، قانونمند و دردمند

به گزارش روابط عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، حبیب الله عظیمی مشاور ریاست سازمان که پیش از این به عنوان معاون کتابخانه و رییس ‍‍پیشین بخش نسخ خطی کتابخانه ملی ایران حضور مستمر داشته است؛ در یادداشتی با عنوان «فهرست نگاری نسخ خطی در کتابخانه ملی» درباره نقش استاد عبدالله انوار در فهرست نویسی علمی و فنی در کتابخانه ملی چنین آورده است:

کتاب‌های خطی کتابخانه ملی نخست با فهرست مختصر «جواهر الکلام» معرفی شد و در آن زمان هنوز فیش برگه های مرتبی تنظیم نشده بود و در واقع معرف کتب خطی موجود در مخزن فقط دفاتر ثبت و لیست های خریداری بود. در زمان ریاست دکتر مهدی بیانی در کتابخانه ملی دو دفتر ثبت توسط ایشان تنظیم شده، یکی از آنها شامل هزار و اندی کتب خطی عربی و دیگری حاوی 316 جلد کتب کتابخانه عمومی معارف. اطلاعات مندرج در آن دفترها شامل نام کتاب، شماره پشت جلد و محلی که کتاب مزبور از آنجا فراهم آمده بود همراه با یکی دو نکته دیگر.

 

دکتر مهدی محقق در زمان ریاست خود در کتابخانه ملی، فیش برگه مختصری را برای هر کتاب تنظیم کرد که در این فیش ها: نام کتاب، نام نویسنده، تاریخ کتابت، شماره صفحات، اندازه کتاب و شماره پشت جلد آن درج شده بود. در این زمان فیش های دکتر محقق و دفتر ثبت کتب عربی فراهم آمده از طرف دکتر بیانی معرف نسخ خطی کتابخانه ملی بود.

 

در زمان ریاست استاد ایرج افشار در کتابخانه ملی، استاد سید عبدالله انوار برای تحریر و تنظیم فهرست نسخ خطی دعوت شد. در این زمان احساس نیاز شد تا فیش برگه ای توصیفی و مفصل برای هر کتاب خطی تدوین گردد و چون این فیش برگه بعدها می توانست مورد استفاده دیگر کتابخانه ها قرار گیرد، بدین جهت تنظیم آن در کمیسیونی متشکل از کتاب شناسان ایران انجام شد. در این کمیسیون فیش برگه ای طراحی شد که سالها مبنای فهرست نویسی کتب خطی کتابخانه ملی بود. از امتیازات این فیش برگه، جداشدن دو قسم نسخه شناسی و کتابشناسی بود. یعنی تقسیمی که سالیان سال مبنای کار فهرست نگاران نسخ خطی قرار گرفت. در قسم نسخه شناسی مطالب فنی و خصوصیات فیزیکی و مادی نسخه ها مورد بررسی قرارگرفت و تمام اطلاعات مورد نیاز مربوط به نسخه همچون نوع جلد، کاغذ، خط، کاتب، تزیینات و یادداشت های ظهریه در این قسم پیش بینی و تدوین شد. در قسم کتابشناسی هم آنچه برای معرفی کتاب و خصوصیات معنوی و محتوایی کتاب لازم بود همچون: عنوان کتاب، نام مؤلف، موضوع، فصول و ابواب کتاب نگاشته شد.

 

استاد انوار اولین فهرست نگار نسخ خطی کتابخانه ملی

استاد انوار اولین کسی بود که بر پر کردن عناصر موجود در فیش ها اقدام نمود و این فیش ها مبنای فهرست نویسی علمی و فنی کتابخانه ملی شد. استاد انوار تلاش کرد تا بخش کتابشناسی فیش برگه ها را با دقت تمام پر کند و به گفته خودش روزها در پس روزها می رفت و قرائت کتابی از بدء تا ختم آن چند بار به سر می آمد تا قرینه ای برای تعیین نام آن کتاب و یا نام مؤلف به دست آید و یا موضوع تعیین شود و اگر آن کتاب ترجمه و تدوین بود، علت آن ترجمه توضیح داده شود. به گفته استاد «تا کسی را سروکار با کتب خطی نباشد نمی داند آنچه در اینجا گفته می شود چه معنی دارد».

 

در این فیش برگه ها بنابر آن بود که تمام مطالب مربوط به نسخه شناسی و کتابشناسی به تفصیل درج گردد و هر فیش برگه به عنوان یک «سند شناسایی» نسخه خطی قرار گیرد. بنابراین درجه همه مطالب مندرج در فیش ها در صفحات فهرست زائد می نمود و قرار بر آن رفت که از آن مطالب فیش ها خلاصه ای در فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی چاپ گردد. استاد انوار نمونه های چاپی را در 4 یا 5 نوبت تصحیح کرده امر چاپ را نظارت و پیگیری نمود تا اولین مجلد از فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی به سال 1343 چاپ و منتشر شد.

 

ویژگی های فهرست نسخ خطی استاد انوار

 الف- استاد انوار برای هر مجلد از فهرست نسخ خطی مقدمه ای نسبتاً مفصل را تدارک می کند و در آن مقدمه شیوه کلی فهرست را به تفصیل و یا به اجمال ذکر می کند. استاد در هر مقدمه ای سخنی نو دارد که به نحوی جنبه های آموزشی در آن وجود دارد. گاه در مقدمه ای به بیان ایرادات وارده بر فهرست و پاسخ به آن ایرادات می پردازد و گاهی در مقام انتقاد از اوضاع فرهنگی و علمی زمان خود برمی آید و گاهی جایگاه علم کتابشناسی و فهرست نگاری خطی را تبیین می کند و گاهی به معرفی صنادید عجم و بیان نبوغ ایرانیان در پیشبرد تمدن اسلامی می پردازد و گاه به افتخار تبیین درخشندگی فرهنگ غنی اسلامی نائل می آید.

 

ب- روش کار استاد در این فهرست ها بدین گونه است که تا سرحد امکان از مراجعه به فهارس دیگر اجتناب شود و هر کتاب بدون توجه به توضیح های مندرج در فهرست های دیگر مورد توجه قرار گیرد. استاد سعی می کند تا کتاب های ناشناخته را تا آنجا که مقدور باشد و به وجه اجمال معرفی کند خاصه ابواب و مسائل مندرج در مابین الدفتین هر کتاب را بیان کند. استاد تلاش نموده تا در تمامی فهرست ها از اصول و نظم واحدی تبعیت کند.

 

ج- استاد انوار در مجموعه ها تمامی رسائل و کتب متعدد آن مجموعه را جداگانه و علیحده معرفی می نماید و در خصوص جنگ ها نیز ایشان صفحه به صفحه رسایل را مطالعه کرده و حاصل آن مطالب را در فهرست درج می نماید. در این بخش گاه اتفاق می افتد 12 یا 13 صفحه از اوراق فهرست نسخ خطی به معرفی مندرجان آن جُنگ اختصاص داده شود.

 

د- فهرست اعلام و اسماء کتب و بیان موارد اختلاف در اسامی مؤلفان و کتابها در اندکس های پایانی هر مجلد از فهرست نسخ خطی استاد انوار ذکر شده است. گهگاه اتفاق افتاده که بین اسامی ضبط شده و موجود در نسخه ها(مثلا نام مولف) اختلافی پیش آمده و در این مورد اگر اسم از اسماء مشهور نبوده و آن اختلاف در تعیین اسم موجب تردید شده به ناچار هردو نام در فهرست آمده و در ایندکس پایانی هر فهرست هم به این اختلاف اشاره شده تا اگر مدرک قطعی بعدها پیدا شود که بتواند رفع تردید کند آن گاه موافق آن، مدرک مورد تایید اخذ و غیرموافق حذف گردد و در این موارد کوشش های فراوانی در تطبیق اسامی مندرج در آن فهرست با سایر فهرست های منتشر شده به عمل آمده است.

 

ایرادات وارده بر فهرست استاد انوار

اشکالات و ایراداتی بر فهرست های استاد انوار وارد شده است که از جمله آن دو ایراد ذیل است. استاد ضمن بیان این دو ایراد، پاسخ آن را به روشنی توضیح می دهد.

 

چرا در فهرست های استاد انوار به شرح حال مؤلفان پرداخته نشده است؟

پاسخ: استاد معتقد است فهرست نسخ خطی، معرفی کتاب من حیث هو کتاب است نه من حیث مؤلف، لذا به قید موضوع باید در فهرست از عوارض ذاتی کتاب سخن رود نه چیز دیگر. در فهرست باید ذاتیات و عوارض ذاتی کتب باشند نه مباحث استطرادی آن، همچون شرح حال مؤلف و نام پدر و مادر او. لذا در فهرست باید پیرامون فصول و ابواب کتاب، علت نگارش و خلاصه ای از مافی الدفتین کتاب منعکس شود.

 

اگر چه این شیوه استاد، خلاف اجماع فهرست نگاران فرنگی است چرا که آنان در فهرست خود به شرح حال مؤلف می پردازند، ایشان اولاً روش آنان را غلط می داند و کار فرنگیان را ملاک کار ما در فهرست نویسی خطی نمی داند و معتقد است با وجود کتب تاریخ ادبیات فراوانی که در دسترس ماست، صفحات فهرست را به شناساندن کتاب ها اختصاص دهیم نه شرح حال زید و عمرو به جای سیر در متن کتاب های خطی و حل مشکلات آنها، تعدادی شرح حال مردمان را در فهرست نیاوریم.

 

چرا در فهرست های استاد انوار در معرفی کتاب ها به فهرست های دیگر ارجاع داده نشده است؟

پاسخ: به گفته استاد، فایده این ارجاع و احاله در این حد است که طالبان نسخه خاص بدانند که چند جلد از این نسخه در فلان کتابخانه یا فلان محل است اگر چه این استقراء شاید همیشه ناقص و غیر مفید علم باشد لکن با فراهم بودن وسایل و شرایط آن خالی از لطف نیست. لکن امکانات بسیار ضعیفی که استاد انوار در دست داشته که حتی از داشتن چند جلد کتاب پیش پا افتاده مرجع و مأخذ هم محروم بوده و در واقع امکان ارجاع به منابع تحقق نداشته است.

 

البته استاد انوار آرزو می کند که فهرست نگاران جوان بعدی پس از چاپ فهرست مشترکهایی از این مشکل رهایی یابند.

 

ویژگی های شخصیتی استاد انوار

الف- زهد و درویشی استاد تا آنجا است که آرزو فهرست هایش مشکل صاحبدل نیازمندی را به وقت نیاز بگشاید و او از سر صدق دعای خیر در کار این درویش از پای افتاده شوریده حال کند. استاد امیدوار است که همین دعاها در روز «ینفع الصادقین صدقهم» چراغی فرا راه ایشان شود و معتقد است که هر مکرمت صاحب زر و زور جز وبالِ این جهانی و وزر آن جهانی ثمره دیگر ندارد و دعای خیر صاحبدلان نیازمند فهرست را دستگیرنده روز جزا می داند.

 

ب- انتقاد پذیری و تشکر و قدردانی از کسانی که با مطالعه فهرست، ایشان را بر لغزش هایی متوجه کردند و به قول استاد اگر این تنبیه ها و اعلام های آنها بر آن ناصوابی ها نبود این لغزش ها سربار دیگر خطاها می شد.

 

ج- دردمندی و تکیه بر فرهنگ خودی. استاد در مواردی از عظمت و نبوغ فکری ایرانی در حوزه اندیشه اسلامی سخن می گوید و از حکم راندن ذهن ایرانی در سایه عدل محمدی(ص) بر بزرگترین فرهنگ بشری سخن می گوید، فرهنگی که گوشه هایی از آن کتب مندرج در فهرست های نسخ خطی روشن می کند.

 

استاد انوار در موارد متعددی از اوضاع وانفسای زمان خود و دور شدن از علم کتابشناسی و کتابداری واقعی انتقاد می کند و در شرایطی که احساس می کند این علم با سابقه در فرهنگ ما به دست دو قوم از خدا بی خبر افتاده، به خوبی اوضاع این دو گروه را چنین تحلیل و بررسی می کند: قوم اول تعدادی چند دختر مدرسه ای که از کتاب و کتابشناسی به شکل ظاهری آن بسنده کرده و با گستاخی کباده مشکل گشایی کتابشناسی را می کشند و با مشتی برگه هایی وارد میدان شده اند که جز عطاران را به وقت داروپیچی به هیچ کار نمی آید و اینان به گفته استاد هر روز مقنعه از سر برافکنده، از شرق به غیر می رفته و هر شام تا بام با صرف هزینه های گزاف از بیت المال مسلمانان، خلیج العذار شمال به جنوب دوزند تا در مجلس فلان ینگی دنیایی بی خبرتر از خود به عنوان های مجهول و مجعول کنفرانس و سمینار حاضر شوند و سپس باد در گلو اندازند که کتابشناس شده اند درحالی که آنان صفرالید و باد در دست اند. قوم دیگر طایفه ای خبیث و مکار که از فهرست نگاری آن می دانند که چند طومار «حسب سال» و «شرح زندگی» از تذکره ها فراهم آورده و چون منشیان دوره قجرها بر شال کمر خود زند و هرجا که صحبت از فهرست نگاری شود با وقاحت حاضر شوند و از فهرست کردن به این بسنده کنند که ابتدا نسخه را در دست خود توزین کرده سپس نامی از آن طومار برگیرند و بر آن نسخه بی زبان بربندند و سپس به جهت فضل فروشی با تعدادی اعداد ضال و مضل، فلان فرومانده از فهرست خود را به فهرست های نایاب ارجاع می دهند و پیش خود فخر کنند که مرجع شناس و نسخه دانند.

 

استاد انوار معتقد است که گروه اول از خودپسندی و نادانی بر پیکر این علم شریف(کتابشناسی) ضربه می زنند و گروه دوم از روی نامردمی و خبث طینت سعی می کنند که در راه نیازمند علاوه بر سنگلاخ مشکل او، خار مغیلان افکنند و او را در خارستان فهرست خود از پای درآورند.

 

استاد تأسف می خورد که در آن روزگار میدان در دست این دو قوم است و هریک میر میدان و ابوالفوارس اند و کار نمی توان کرد جز آنکه «دستی از غیب بیرون آید و کاری بکند».

 

ایشان اظهار تاسف می کند که اعمال جاهلانه قوم اول سرمشق نسل جدید و علاقمند به کتابشناس شده و به جای تصقح در اوراق کتاب ها و تحمل رنج تحلیل مطال کتب، تبعیت از کار آنان کنند و سرانجام دیری نگذرد که برای فهرست فلان کتابخانه دست نیاز به سوی فلان خارجی دراز شود. سپس اظهار نگرانی می کند که اگر فکری نشود و این وضع تباهی همچنان ادامه یابد، چند صباح دیگر کارگشای فلان مطالب فقهی یا فلان فرنگی شود و متفتی و جوینده فلان مبحث دینی یا فلان فصل کتاب شرعی، فلان نصرانی خارج از دین باشد.

 

دیدگاه استاد انوار در ارتباط با کتاب شناس و فهرست نگاری

استاد معتقد است که کتابشناسی علمی است مستقل و همانند همه علوم، اجزاء ثلاثه «موضوع، مبادی و مسایل» دارد. موضوع آن کتاب من حیث ما فی الدین کتاب است که کتابشناس باید از عوارض ذاتی این موضوع بحث کند نه از مطالب نامربوط. فهرست نگار باید در یکایک نسخه ها تصفح نماید تا برعوارض ذاتی آنها دست یابد و سپس از این عوارض ذاتی محمولات منتسب به موضوعات یعنی مسایل فهرست خود را فراهم آورد. موضوع کار فهرست نگار مصادیق جزئیه مشککه بوده یعنی نسخ متعدده مختلفه. گاه این جزئیت آن قدر محدود می شود که فهرست نگار فقط با شخص واحد و مصداق یگانه سروکار پیدا می کند یعنی نسخه منحصربه فرد. هدف واقعی فهرست نگاری رفع ابهام و دفع مشکل از پژوهنده است و رسیدن فهرست نگار به همان غرضی که فراهم آورنده آن کتاب مدنظرش بوده است و فهرست نگار باید عمیق و مشکل گسل تربیت شود نه جاهل خودپسند و یا فریب دهنده مکار.

 

فهرست نگار باید در مواردی صفحه به صفحه کتاب را بخواند و حاصل آن خوانده ها را در فهرست بیاورد و در معرفی جُنگ ها از درج عبارت «این جُنگ حاوی مطالب گوناگون است» پرهیز کند و باید سطر به سطر این کتاب ها به دقت مطالعه شود و از میان هزاران خطوط ناخوانا و لایقرء، مطالب متعدد در آورده شود و با ذکر صفحه در فهرست ذکر شود.

 

دیدگاه استاد انوار در ارتباط با نقش ایرانیان در پیشبرد تمدن اسلامی

استاد انوار نسخ خطی عربی را بازگشای نکات اصلی و بنیادی یکی از ژرف ترین فرهنگ های بشری دانسته، فرهنگی که با تکیه بر مقامات معنوی انسانی مشکل گسل و نیاززدای حوائج مادی او نیز می باشد. آن گاه که ندای پیامبر اسلام(ص) آن ابرمرد تاریخ بشریت در کلمه لا اله الا الله تجلی یافت و در کوتاه زمانی توحید، ستمدیدگان و در هم شدگان فرعونهای زمان فرهنگ و تمدنی دست یافتند که عظمت و سرعت گسترش آن موجب شگفتی هر پژوهشگر تاریخ می باشد.

 

ایرانی از بند رسته چون درسایه فرهنگ عدل و داد محمدی(ص) جلوه گاه انسانی را مشاهده نمود به خود آمد و به گواهی اوراق مجلدات فهرست های نسخ خطی عربی کاخ های بلندی از دانش را پی افکند و با توان نیرویی شگرف فرهنگ عدل پایه اسلامی را به پیش برد و تار و پود انداز تمدن و معارفی شد که اگر بجای فرهنگ اسلامی نام فرهنگ ایرانی بخود گیرد. این نام گیری بغیر حق نمی باشد.

 

استاد انوار در جهت تبیین نقش نبوغ ایرانی در پیشبرد تمدن اسلامی از نوابغ و دانشمندانی نام می برد که آثار آنان در جایگاه فهرست های نسخ خطی عربی معرفی شده است همچون بدیع الزمان همدانی که با نگاشتن «مقامات» خود، بزرگترین شاهکار نویسندگی زبان عربی را هدیه مشتاقان کرد و آن گویاترین سند نبوغ فکر ایرانی است. سعد الدین تفتازانی در جرجانیه خوارزم با نگاشتن کتاب عالمانه «المطول» بزرگترین اثر را در فصاحت و بلاغت به عاشقان سخنوری زبان عرب عرضه می کند. علامه جارالله زمخشری ایرانی برترین زبانشناس عرب بود و شیخ طبرسی با نگاشتن تفسیر قرآن به عربی یعنی مجمع البیان یکی از شاهکارهای جاودانه فکر اسلامی را در زبان عربی بنیان نهاد.

 

سیبویه فارسی و کسایی ایرانی دستور زبان عرب را به آن مرزهای بالا و والا رساندند. دو شرح شافیه و کافیه ابن حاجب در صرف و نحو زبان عربی، مبین نبوغ  شارح آن یعنی رضی الدین محمد استرآبادی است و کتاب الفوائد الضیائیه جامی قدرت و نبوغ این نحوی بزرگ ایرانی را نشان می دهد و سرانجام به این نتیجه می رسیم که صرف و نحو عرب هرچه دارد از ذهن ایرانی است.

 

 از صرف و نحو که بگذریم در سایر معارف اسلامی نیز هرچه می بینیم از قدرت و نبوغ فکر ایرانی می بینیم. تاریخ فلسفه به ما نشان می دهد که شکوک غزالی در «المنقذ من الضلال» همان شکوکی است که دکارت حدود 500 سال بعد از او کرده و همان شکوک، دکارت را پایه گذار رنسانس اروپا کرد. خواجه نصیر الدین طوسی به کرات گرفته است «کل موجود معلوم و کل معلوم موجود» یعنی همان گفته ای که 400 یا 500 سال بعد هگل، فیلسوف آلمانی آن را گفت و پایه فنومنولوژی خود را گذارد. پس آنگاه نبوغ فکری صدرالدین شیرازی بر کسی پوشیده نیست.

 

در علم حدیث اسلامی از چهار امام اهل سنت، سه امام، ایرانی است. فقه شیعی در پیشگاه قدرت ذهنی شیخ طوسی سر بر آستان است. اصول فقه ریزه کاری های خیره کننده خود را از فقیهان و اصولیون ایرانی دارد. کلام، تاریخ، تفسیر و ادب، علوم دقیقه و عرفان اسلامی هیچ گاه نمی تواند خود را از نوابغ ایرانی و فکر ایرانی برکنار دارد.

 

و گوشه ای بسیار کوچک از این نبوغ ایرانی در پیشبرد تمدن اسلامی، در بررسی کتب خطی معرفی شده در فهرست های نسخ خطی نمایانگر است.

منبع: سازمان اسناد وکتابخانۀ ملی

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما