تعلق تنها 20 رباعی به خیام قطعیت دارد / سیدعلی میرافضلی
|۱۰:۲۳,۱۳۹۹/۲/۲۷| بازدید : 144 بار

 

رباعیات خیام از دو طریق به دست ما رسیده؛ یكی از آنها منابع كهن است. یعنی كتاب‌ها، رساله‌ها، مجموعه‌ها و جنگ‌های شعر و متون نثری كه به عنوان شاهد كلام بعضی از رباعیات خیام را نقل كرده و یا حتی در نقد آن چیزی نوشته‌اند.

این منابع كهن برمی‌گردد به حدود سال ۶۰۰ هجری. یعنی حدود 80 -70 سال بعد از مرگ خیام تا حدود اوایل قرن دوم، اوایل دوره تیموری. در این منابع كهن ما حدود 150 رباعی را پیدا كردیم؛ یعنی محققان در این منابع كه نزدیك‌تر است به زمان خیام این 150 رباعی را پیدا كردند. علاوه بر این مجموعه‌های مدونی داریم كه در دوره تیموری از رباعیات خیام گردآوری شده. تدوین رباعیات خیام از حدود سال ۸۵۰ به بعد صورت گرفته و مجموعه‌های متنوعی از رباعیات خیام با تعداد مختلف گردآوری شده است. به اینها می‌گوییم مجموعهها. بنابراین ما یك منابع كهن داریم به عصر خیام نزدیك‌تر است و مجموعه‌هایی داریم كه حدود ۳۵۰ سال بعد از مرگ خیام گردآوری شده‌اند.

رفتاری كه محققان با این دو منبع مختلف داشتند، متفاوت بوده است. برای شناخت رباعیات اصلی و اصیل خیام، معمولا منابع كهن را اصل قرار داده‌اند چون به زمان خیام نزدیك‌تر بوده و انسجام لفظی و معنوی بیشتری دارند. مجموعه‌ها هم فاصله بیشتری دارند وهم آن انسجام در آنها وجود ندارد و به قول صادق هدایت یك تعداد رباعی در‌هم‌جوش‌اند كه انواع مختلف معانی و سبك‌های مختلف شعری در آنها دیده می‌شود. از این جهت به آنها نمی‌آید كه از یك اندیشه واحد صادر شده باشند. روش معمول این است كه تعدادی از رباعیات منابع كهن را شاخص می‌گیرند و این شاخصه را در مجموعه‌های دیگر ملاك قرار می‌دهند و بر اساس آن تعداد دیگری از رباعیات را انتخاب می‌كنند.  یك انتخاب دو مرحله‌ای كه محققان ما از زمان هدایت به بعد به این صورت برخورد كرده‌اند. هدایت 400 رباعی را به عنوان رباعیات كلیدی مطرح كرد كه از این تعداد نزدیك 180 رباعی انتخاب شده است.

مرحوم محمدعلی فروغی، علی دشتی و این اواخر همه با این سبك كار كردند. من خودم مجموعه منابع كهن را گردآوری كردم در كتابی به اسم «رباعیات خیام در منابع كهن» كه در آن 28 منبع را شناسایی و ذكر كرده‌ام كه پس از چاپ كتاب چهار منبع دیگر هم به آن افزوده شده است.  خیلی از رباعیاتی كه در منابع كهن هستند، تك منبعی‌اند؛ تعداد رباعیاتی كه در این منابع مشترك باشند، كم است. مجموع این تلاش‌ها مجموعه‌های امروزی را پدید آورده است.  از میان آنها مجموعه‌ای كه مشهور شده، مجموعه صادق هدایت است به نام «ترانه‌های خیام» كه اولین‌بار در سال 1313 منتشر شده است. همچنین «رباعیات خیام» كه محمدعلی فروغی با همكاری قاسم غنی در سال ۱۳۲۰ گردآوری كرده است. این دو مجموعه از بقیه رایج‌ترند.  سبك‌های مختلفی برای كار وجود داشته كه دیگران انجام داده‌اند و شرح آن در این مجال نمی‌گنجد. خود من بخشی از این كار را به صورت بررسی سبكی انجام دادم و مقاله‌ای نوشتم و در آن قید كردم كه رباعیاتی كه چهارقافیه‌ای هستند، بر اساس شواهد و مداركی كه هست، قدمت بیشتری دارند. مجموعه كارهایی كه انجام شده، حاصل 120 سال خیام‌پژوهی را امروز در دسترس ما قرار داده است. چیزی كه من به آن اعتقاد دارم و فكر می‌كنم می‌تواند برای شناخت رباعیات اصلی خیام كارساز باشد، تلفیقی از روش‌های مختلف است.

این روزها مشغول نگارش كتابی هستم به همین روش تلفیقی. از دیدگاه من حدود 20 رباعی را می‌توان با قاطعیت از آن خیام دانست.

یعنی این 20 رباعی قطعا سروده خیام است. حدود 50 رباعی دیگر هم هست كه احتمال دارد خیام آنها را سروده باشد اما قطعیتی در كار نیست. این در حالی است كه ما كتاب‌هایی داریم منسوب به خیام كه بین ۱۲۰۰ تا ۱۶۰۰ رباعی را در بر می‌گیرد. می‌بینید كه چقدر فاصله وجود دارد!

نكته ظریفی در این میان هست و آن، اینكه در 100 سال اول پس از مرگ خیام تنها 4 رباعی به اسم خیام نقل شده است. یعنی یك قرن بعد از مرگ او، منابع موجود فقط 4 رباعی را به ما معرفی كرده‌اند. در سده دوم این تعداد به 100 رباعی رسیده و این یعنی یك جهش بلند. همین‌طور كه سیر تاریخی پیش می‌رود، تعداد رباعیات هم زیادتر می‌شود. مانند یك گلوله كه از بالای كوه رها می‌شود و به یك بهمن تبدیل می‌شود. رباعیات خیام در آن نقطه اولیه یعنی از 4 رباعی شروع شده و رسیده به ۱۶۰۰ رباعی كه قطعا اینها باید ارزش‌گذاری و سهم رباعیات دیگران در آن ادا بشود.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما