سعدی و ایران‌شناسان / محمود جعفری دهقی
|۸:۵۹,۱۳۹۹/۲/۸| بازدید : 228 بار

 

 

سخن گفتن درباب شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی کاری آسان نیست بلکه همانند نثر او سهل و ممتنع است. دربارۀ شرح حال و زندگی این نابغۀ سخن و آثار و شیوه سخن آوری او بسیار گفته‌اند. اما در این مجال اندک سعی نگارندۀ این سطور بر آن است که نگاهی کوتاه به گسترۀ آثار او در جهان ایران شناسی افکند.

 

شاید دیرینه‌ترین آشنایی ایران شناسان با آثار ادبی زبان فارسی با ورود مسیونرهای مسیحی به مشرق زمین و از جمله در عصر صفوی به ایران آغاز شد. بدیهی است که نخستین گام در جهت آشانایی با فرهنگ و اندیشه ایرانیان آموزش زبان فارسی بود. در همین اوان نمایندگان سیاسی سرزمین‌های اروپایی و سیاحان و تاجران نیز روانه ایران شدند. در طی سده‌ها روابط فرهنگی با اروپا، متفکرین آن سامان با ادبا و شعرای بزرگ ایرانی آشنا شدند اما روانی و شیوایی آثار سعدی موجب شد که به عنوان نخستین و برجسته‌ترین شاعران جهان در سراسر این کره خاکی مورد توجه و علاقه خاص و عام گردد و او را به عنوان شاعر همۀ انسان‌ها با هر زبان و فرهنگی معرفی کند.

 

سعدی در فرانسه: سعدی نخستین شاعر و ادیب ایرانی بود که توجه ایرانشناسان اروپا را به خود جلب کرد. در اوایل قرن هفدهم آندره دوریه گزیده‌ای از گلستان سعدی را در پاریس ترجمه کرد و بدین ترتیب، آشنایی جهان مغرب زمین با فرهنگ عظیم ایرانی و ادبیات فارسی آغاز شد. ژان شاردن[۱] گوهر فروشی کنجکاو بود و در دربار صفوی از احترامی بسیار برخوردار بود. او در ۱۶۶۴ م. و در عهد شاه عباس دوم به ایران آمد. شاردن در سیاحتنامه اش به شعر شاعرانی چون سعدی و حافظ و مولوی می‌پردازد و ترجمه آزادی از بوستان سعدی را یرای فرانسویان منتشر می‌کند. شارل دفرمری[۲] گلستان را در ۱۸۵۸ همراه با یادداشتهای تاریخی و جغرافیایی و بوستان را در ۱۸۵۹ منتشر می‌کند. سپس باربیه دو منار[۳] در سال ۱۸۸۰ ترجمه‌ای از بوستان سعدی را همراه با یادداشتهایی مفید ارائه کرد. دومنار برآن بود که سعدی از جمله شاعرانی است که آثارش برای اروپاییان بخوبی قابل فهم و احساس است. این امر بخشی بواسطه ذوق و شیوه خاص سعدی و لحن طنزآمیز او در بیان مفاسد اجتماع است. از این روی بسیار مورد علاقه جامعه فرانسه است. 

 

کلمان هوار که در سال ۱۸۹۸ جانشین شارل شفر در مدرسه زبانهای شرقی پاریس شده بوده در سال ۱۹۲۰مقاله ممتعی درباب سعدی نگاشت. هانری ماسه ایرانشناس نامدار نیز رسالۀ دکتری خود را با عنوان مطالعاتی درباب سعدی برگزید. این اثر بعدها توسط غلامحسین یوسفی به فارسی ترجمه شد. ماسه سعدی را معلم اخلاق و متعلق به همه انسان‌ها می‌داند. گفتار لطیف و لحن شوخ و ملایم او را بهترین ابزار برای نقد انحراف‌های بشری به شمار می‌آورد.

 

آنتوان سنسه (Senece) داستانی از سعدی نقل می‌کند و از آن برای انتقاد از جامعۀ اواخر قرن هفدهم سود می‌جوید. در این داستان شاعری به وصف رییس دزدان پرداخته و او را در شغل شریف دزدی تشویق می‌کند. زیرا دزدان کوجک دزدان واقعی نیستند. دزدان بزرگ‌اند که آفت جامعه به شمار می‌روند. این داستان البته مربوط به گلستان سعدی است که یکی از شعرا پیش امیر دزدان رفت در قلب زمستان و او را ثنایی گفت....(گلستان ۱۰/۴). در سال ۱۷۸۹ آبه گودن گلستان سعدی را برای سومین‌بار در فرانسه ترجمه و منتشر کرد.  دیدرو از نویسندگان و متفکرین بزرگ فرانسه در دایرة المعارف خود سعدی را می‌ستاید.

 

تقریباً غالب سیاحانی که به ایران گام نهدند از شاعران بلند پایۀ ایرانی نظیر سعدی یاد کردند و این سبب شد تا شاعران و متفکران فرانسوی مانند ویکتور هوگو از خوان بیکران شعر فارسی بهره مند شوند. در واقع آثار سعدی در قرون ۱۸ و ۱۹ در اروپا اوج گرفت و به کمال شهرت خود رسید. هوگو با تأثیر از سعدی مکتب رومانتیک را در فرانسه به اوج رساند. پس از آن، آلفرد دوموسه شاهکار ادبی خود را به نام سرگذشت سار سفید که تحت تأثیر سبک و زبان سعدی بود در ۱۸۵۳ منتشر کرد. ظاهراً

 

لافونتن برخی از داستانهای سعدی را به نظم کشیده.  لوکنت دولیل» با توجه به گلستان و بوستان سعدی قطعه‌ای با نام «گل‌های اصفهان» سرود. ولتر و بالزاک نیز تحت تأثیر سعدی بوده‌اند. به طوری که ولتر مقام والای سعدی را می‌ستاید و در داستانهای خود از نام سعدی وام می‌گیرد.  یکی دیگر از ایرانشناسان اوژن مانوئل بود که در سال ۱۸۸۸ میلادی در مجموعه داستانی خود به سعدی اشاره کرده و آثار خود را ملهم از سعدی می‌داند.

 

پرنس بیبسکو» از شاهزادگان رومانیایی که در کشور فرانسه بالیده بود، با شور و شیفتگی روانه ایران می‌شود، به اصفهان می‌رود و تحت تأثیر جاذبه‌های ایران قرار می‌گیرد. از شاعران دیگری که به‌طور عمیق تحت تأثیر سعدی است کنتس دونوآی است. او هم اهل رومانی بود و در کتابی که در سال ۱۹۰۷ در پاریس با نام شگفت‌زدگی‌ها پدید آورد، چنان به سعدی پرداخته و از او و آثارش سخن به میان آورده که گویی روحش با او آمیخته است. او خیال و حقیقت را به ‌هم پیوند داده و توانسته است شیرین‌کاری‌های گلستان سعدی را با کلام خود در هم آویزد.  ادیبان و شاعران معاصر فرانسوی نیز سعدی را مد نظر داشته‌اند. لویی آراگون، پل فور، کنتس دونوای و بسیاری دیگر از شاعران فرانسوی عاشقانه از سعدی سخن گفته‌اند.

 

سعدی در آثار ایرانشناسان انگلیسی

آشنایی ایرانشناسان انگلیسی با ادبیات فارسی از راه هند گسترش یافت. دورانی که زبان فارسی به عنوان زبان رسمی دربار هند به کار می‌رفت و گردانندگان کمپانی هند شرقی برای شناخت بیشتر هند ناچار به آموزش زبان فارسی بودند. در این زمان آثار شاعران فارسی در هند منتشر می‌شد. پس از  آشنایی با این آثار، ترجمه و تحقیق در ادبیات فارسی از سوی کسانی چون ماهان و لمسدن آغاز شد و چندی بعد راه آن به انگلستان گشوده شد و اهمیت شاعران و بزرگانی چون سعدی برای آنها آشکار گشت. سر ویلیام جونز در سال ۱۷۷۱ دستور زبان فارسی را تألیف کردو در آن به نمونه‌ای از اشعار سعدی اشاره نمود. برخی از شاخص‌ترین ایرانشناسان که در آثار سعدی تفحص کردند عبارتند از:

 

ادوارد ایستویک[۴] در سال ۱۸۵۲ ترجمۀ گلستان را منتشر کرد. سپس ریچار بورتن[۵] در ۱۹۲۸ داستان‌هایی از گلستان سعدی؛ الکساندر راجرز[۶] در ۱۸۹۱ متن انتقادی بوستان سعدی؛ ویلیام هوک مورلی ترجمه گلستان سعدی؛ جان تامسن پلاتس[۷] در ۱۸۶۹ تا ۱۸۷۲ گلستان و بوستان سعدی را منتشر کردند. همچنین ادوین آرنولد[۸]، لمسدن و هنری جارت نیز به پژوهش در آثار سعدی پرداختند.

 

در اواخر جنگ جهانی دوم (۱۹۴۴) هنگامی که مینورسکی از مدرسه السنه شرقیه لندن بازنشسته شد، آرتور جان آربری[۹] برای تدریس زبان و ادبیاتت فارسی به جای او انتخاب شد. وی موفق به ایجاد کرسی مستقل زبان و ادبیات فارسی در این دانشگاه شد. آربری همچنین انجمن خاورشناسان بریتانیا را تشکیل داد. تسلط به زبانهای شرقی بویژه عربی و فارسی موجب شد که آربری آثار گرانبهایی در این زمینه تدوین کند. ترجمۀ او از قرآن کریم در زمرۀ بهترین ترجمه‌های قرآن به شمار می‌رود. افزون بر این، ترجمه و توضیح دو باب اول گلستان سعدی در شمار آثار ارزنده او در کنار تحقیقات راجع به نظم و نثر فارسی است.  

 

سعدی در روسیه

شاید نخستین سیاحی که از سرزمین روسیه به ایران آمد نیکیتین بود که از ۱۴۶۷ تا ۱۴۷۲ به ایران آمد و سرانجام با عبوراز ایران به هند رفت. روابط سیاسی ایران و روسیه در عصر صفوی به اوج رسید. اما روابط فرهنگی و ادبی بیشتر در قرون هجدهم و نوزدهم گسترش یافت. در سال ۱۷۹۶ م. قطعاتی از گلستان سعدی توسط کانلینسکی شاعر دوران کاترین به روسی ترجمه شد. آثار سعدی بر نویسندگان و شاعران روس تاثیری شگرف داشته و ازجمله الکساندر پوشکین شاعر نامدار روس شیفته نوشته‌های سعدی بوده و در آثار خود از او یاد کرده است. افزون بر این، ایوان بونین دیگر نویسنده سرشناس روسیه که همچون سعدی بسیار اهل سفر بوده و در افاق و انفس سیر نموده به شدت تحت تأثیر سعدی بوده و ویژگی‌های اخلاقی او را ستوده است. گروهی از ایرانشناسان روسی که آثار سعدی را پژوهیده‌اند عبارتند از: بوریس دورن، سه گلگشت در گلستان سعدی؛ کنستانتین چایکین، ترجمه بوستان سعدی؛ یوگنی برتلس، داستان‌های منتخب از گلستان سعدی؛ الکساندر شویتوف در سال ۱۹۵۸ کلستان سعدی؛ آندره یوگنی برتلس در ۱۹۵۷ ویرایش گلستان سعدی. افزون بر این، ایرانشناسان برجسته‌ای از کشورهای وابسته به اتحاد جماهیر شوروی نظیر ارمنستان، آذربایجان، گرجستان و تاجیکستان به آثار شیخ شیراز دلبستگی داشته‌اند و آثار او را به زبانهای خود ترجمه کرده‌اند.

 

سعدی در آلمان

آلمانی‌ها که از عهد صفوی ایرانیان را علیه عثمانی با خود همراه می‌دیدند، نگاه دوستانه‌ای به فرهنگ و ادب فارسی بویژه آثار سعدی داشتند. چنانکه نخستین گام جدی در این راه ترجمه گلستان سعدی در سال ۱۷۱۲ م. توسط انگلبرت کمپفر[۱۰] بود. پیش از این در سال ۱۶۵۴ «اولئاريوس» دوباره گلستان را به آلماني ترجمه كرده بود. در پی آن فردریش روکرت[۱۱] در سال ۱۸۸۲ بوستان سعدی و در سال ۱۸۹۷ اشعاری از گلستان را به آلمانی ترجمه کرد. کارل بروکلمان[۱۲] در ۱۹۲۷ اثری با عنوان سعدی منتشر ساخت. گوته و ریلکه از شاعران بزرگ آلمان سعدی را الهام بخش خود می‌دانستند و در آثار خود از او سخن گفته‌اند.

 

در ایتالیا جان روبرتو اسکارچیا در سال ۱۹۶۷ سعدی را معرفی کرد. در ژاپن تسونئو کورویانگی گلستان و بوستان را به ژاپنی ترجمه کرد. پس از آن کاساما و ساوا در سال ۱۹۳۷ و سپس کاتو و تاکاس نیز به ترجمه گلستان و بوستان سعدی پرداختند.

 

در چین وانگ جین جای در سال‌های ۱۹۳۷ تا ۱۹۴۷ م. ترجمه‌ای کامل از گلستان سعدی به دست دادند. پس از آن جن جن دو در سال ۱۹۵۸ ترجمه تازه‌ای از گلستان منتشر ساخت.

 

ممکن است کهن‌ترین ترجمه از گلستان سعدی توسط هلندی‌ها صورت گرفته باشد. نخستین ترجمه گلستان به زبان آلمانی در سال ۱۶۵۱ م. به وسیله یکی از شاگردان گولیوس در آمستردام منتشر شد. این ترجمه همزمان با ترجمه آلمانی آدام اولئاریوس از گلستان سعدی بود. دانیل هوارت نیز درسال ۱۶۸۸ م. بوستان سعدی را ترجمه و چاپ کرد.

 

در لهستان نیز توجه به آثار شیخ اجل سابقه‌ای دیرینه دارد. کازیمیرسکی ترجمه‌ای از روی متن فارسی گلستان را در سال ۱۸۷۶ در پاریس چاپ کرد. سه سال بعد اوتو نیووسکی ترجمه دیگری از روی متن ترکی گلستان منتشر ساخت. و. اسکالموفسکی در سال ۱۹۷۹ یادداشت‌هایی دربارۀ غزلیات سعدی و حافظ فراهم کرد.

 

در جمهوری چکیان ریپکا مؤلف سرشناس تاریخ ادبیات فارسی بررسی ترجمه ترکی گلستان سعدی را به عنوان رساله دکتری خود برگزیده و از آن دفاع کرده بود. وی در سال ۱۹۵۹ گلستان را به زبان چک ترجمه و چاپ کرد. تحقیق در باب سعدی را بعداً شاگرد او بچکا ادامه داد.

 

در اتریش ا. اشپرینگر در سال ۱۸۵۱ گلستان سعدی را همراه با اعراب گذاری متن فارسی منتشر کرد. در پی او اوتوو ملتسر[۱۳] اشعار سعدی را همراه با شعر دیگر شاعران ایرانی ترجمه کرد. در یوگسلاوی، احمد سودی بوسنوی افزون بر شرح دیوان حافظ شرحی نیز بر گلستان سعدی و شرح دیگری بر بوستان نوشت. این دو اثر اخیر در سال‌های ۱۸۶۹ تا ۱۸۷۶ منتشر شدند. دیگر ایرانشناس این دیارش. سیکریچ نیز اثر دیگری با عنوان سودی، مفسر گلستان سعدی تألیف و در ۱۹۵۰ چاپ کرد. ترجمۀ آثار سعدی ایرانشناسان رومانیایی را نیز تحت تأثیر قرار داد. پوپسکو کتاب گلستان را در ۱۹۰۵ ترجمه و در رومانی چاپ کرد. سپس در سال ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۴ گلستان سعدی به وسیله گئورگه دان[۱۴] در همانجا منتشر شد. در مجارستان ویلهلم باخر پژوهش‌هایی دربارۀ سعدی را به سال ۱۸۷۶ ارائه نمود. جرج ویکنس که از ایرانشناسان معاصر کانادیی است افزون بر ترجمه اخلاق ناصری به ترجمه بوستان سعدی نیز پرداخته است.

 

لازم به یادآوری است که تالیفات یاد شده آثار مستقل شیخ اجل به شمار می‌روند و بحث دربارۀ این شاعر و نویسندۀ نامدار جهانی در کتب تاریخ ادبیاتیان ریپکا، ادوارد براون، استوری و دیگر مجموعه‌هایی که به تفصیل به شعر شاعران ایرانی پرداخته‌اند نیاز به پژوهش‌های جداگانه‌ای همچون اثر گرانقدر از سعدی تا آراگون جواد حدیدی می‌طلبد.

 

منابع

حدیدی،جواد ؛از سعدی تا آراگون؛چ.اول ،تهران:مرکز نشر دانشگاهی ،۱۳۷۳.

رستمی، محمد، ایران شناسان و ادبیات فارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران ۱۳۹۰

زرین کوب،عبدالحسین ؛ یادداشت‌ها و اندیشه‌ها چ.چهارم،تهران:علمی،زمستان۱۳۶۲

علوی،بزرگ؛«اندر ترجمه گلستان و بوستان به زبان آلمانی»؛ایران نامه؛سال سوم،شمارة ۴،تابستان۱۳۶۴

ماسه،هانری؛تحقیق درباره‌ی سعدی؛ترجمه دکتر غلامحسین یوسفی و محمد حسین مهدوی اردبیلی ،چ.اول،تهران: توس،۱۳۶۴.

هنرمندی، حسن؛بنیاد شعر نو در فرانسه ؛ چ.اول، تهران: کتابفروشی زوار،۱۳۵۰

 

[1] - Jean Chardin

[2] - Charles Defremery

[3] - Charles Barbier de meynard

[4] - Edward Eastwick

[5] - Richard Burton

[6] - Alexander Rogers

[7] - John Thompson Platts

[8] - Adwin Arnold

[9] - Arthur Gohn Arberry

[10] - Engelbert Kampfer

[11] - Fredrich Ruchert

[12] - Karl Brochelmann

[13] - Otovo Meltzer

[14] - George Dan

منبع: پایگاه اطلاع رسانی شهرکتاب

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما