نگاهی انتقادی به پژوهش‌های تاریخ انقلاب‌اسلامی در گفت‌وگو با محسن بهشتی سرشت
|۷:۵۵,۱۳۹۸/۱۱/۱۴| بازدید : 69 بار

 

انحصارطلبی، آفت تاریخ‌نگاری است

ریحانه شاپوری: انقلاب اسلامی ایران در میان ناباوری جهانیان به وقوع پیوست . غربی‌ها و محققان علاقه‌مند به این رویداد بزرگ در قالب كتاب‌ها و رساله‌ها و مقالات متعدد كه تیراژ آنها از میلیون‌ها گذشته است تلاش كرده‌اند كه علل و عوامل اصلی این رخداد بزرگ را دریابند. اما هنوز این پرونده‌ها باز و بررسی‌ها ادامه دارد. انتشار اسناد بی‌شمار در قالب تولیدات نهادهای اسنادی و همچنین تاریخ شفاهی و خاطرات نسل اول انقلاب و همچنین تولیدات دانشجویان دوره‌های دكتری و ارشد رشته تاریخ كه در مجموع داده‌های فراوانی عرضه شده است از نقاط قوت نگارش تاریخ این عصر بود .با این وجود به نسبت 40 سال كه از مبدا انقلاب می‌گذرد هنوز این تولیدات درحد انتظار نیست. در راستای بررسی این مساله گفت‌وگویی با محسن بهشتی سرشت استاد دانشگاه، پژوهشگر و نویسنده تاریخ معاصر داشته‌ایم كه در ادامه می‌خوانید.

**********

بعد از گذشت چهار دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، تاریخ نگاری این واقعه مهم و بزرگ تاریخ معاصر كشورمان را در چه وضعیتی ارزیابی می‌كنید؟

به نظر من تاریخ‌نگاری انقلاب در حال طی كردن سیر تكاملی خود است. هر آنچه در طول سه دهه توسط نسل اول انقلاب اسلامی به نگارش درآمده بود و در چارچوب شیفتگی و جاذبه‌های انقلاب می‌چرخید آرام آرام از دهه چهارم به سمت واقع‌بینی و آسیب شناسی پیش رفته است به خصوص متونی كه توسط شخصیت‌های دانشگاهی و مستقل به نگارش درآمده كه آخرین آنها كتاب نبرد قدرت در ایران به قلم سمیعی تحریر شد .

 

نقاط قوت و ضعف تاریخ نگاری انقلاب را چطور صورتبندی می‌كنید؟

نقاط قوت تاریخ‌نگاری انقلاب، انتشار اسناد بی‌شمار در قالب تولیدات نهادهای اسنادی و همچنین تاریخ شفاهی و خاطرات نسل اول انقلاب و نیز تولیدات دانشجویان دوره‌های دكتری و ارشد رشته تاریخ كه در مجموع داده‌های فراوانی عرضه شده است. از دیگر نقاط قوت اینكه در عصر انفجار اطلاعات به سر می‌بریم و لذا محققین از حیث به دست آوردن فكت و سند و مرجع و مطلب با مشكلات چندانی روبه‌رو نیستند. مع‌ذلك به نسبت 40 سال كه از مبدا انقلاب می‌گذرد هنوز این تولیدات درحد انتظار نیست و نسبت به آثاری كه در خارج به چاپ رسیده قابل مقایسه نمی‌دانیم. از ضعف‌های دیگر می‌توان گفت كه به دلایل عدیده‌ای هنوز فرصت كافی برای نقد و آسیب‌شناسی به دست نیامده است و به خصوص فرهنگ نقدپذیری همانند كشورهای پیشرفته در كشور ما جا نیفتاده و لذا با تولیدات اندكی روبه رو هستیم.

 

نقش تاریخ شفاهی در تاریخ نگاری انقلاب چه بوده است؟

تاریخ شفاهی متد جدیدی است كه سابقه آن در غرب هم بیش از پنجاه سال نمی‌گذرد. دانشگاه هاروارد یك كار بزرگ و پروژه مهمی را در قالب تاریخ شفاهی پیش برد كه حاصل آن صدها نوار صوتی و هزاران صفحه پیاده شده از طریق مصاحبه با مجموعه كارگزاران رژیم گذشته و همچنین بازیگران و انقلابیون دوره پهلوی و جمهوری اسلامی بود كه بعضی از این آثار در ایران هم توزیع شده است و اخیرا آقای دكتر لاجوردی صاحب پروژه، فایل‌های صوتی را در فضای مجازی منتشر كرده است. این پروژه خدمت بزرگی به تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی كرده است. زیرا اغلب آن افراد امروز سر درنقاب خاك كشیده‌اند و مطالب آنها برای محققین دستمایه و سرمایه در حوزه انقلاب‌پژوهی باشد.

 

درك ضعیف نسل جدید ما از انقلاب اسلامی چه نسبتی با تاریخ نگاری ضعیف‌مان دارد؟

این درك ضعیف نسل‌های جدید از انقلاب چند عامل دارد؛ هر چقدر نسل اول انقلاب دغدغه سیاست و مبارزه و ... داشت نسل‌های بعدی به دلیل تغییر اولویت‌های آنها از سیاست به رفاه و اقتصاد حساسیت نسل قبلی را نداشتند. نكته بعدی انحصارطلبی بعضی از گروه‌های سیاسی است كه فقط خود را محق و موثر در انقلاب می‌بینند و برای دیگران وجهی قائل نیستند. در حالی كه شعار اصلی و توصیه رهبر كبیر انقلاب حضرت امام خمینی (ره) همه باهم بود و اگر غیر از این بود انقلاب به پیروزی نمی‌رسید. نكته دیگر ناكارآمدی در بخش‌هایی از حاكمیت به ویژه فرهنگی كه نسل جوان را مكدر و پریشان ساخته است. لذا از خود رغبتی در كسب اطلاعات و تحلیل‌های انقلاب نشان نمی‌دهند. آخرین نكته این است كه شیوه تبلیغات رسانه‌های دولتی خصوصا رسانه ملی كه گاهی طوری جانبدارانه دفاع می‌كنند كه جوان ترجیح می‌دهد نه بشنود و نه نگاه كند.

 

چقدر وقایع انقلاب و دغدغه‌هایی كه منتج به انقلاب شد درست و با متدهای علمی به نسل جوان منتقل شده است؟

البته نهادها و دستگاه‌های رسمی كشور از جمله آموزش و پرورش و ارشاد و نهاد نمایندگی ولی‌فقیه در دانشگاه‌ها و سایر نهادهای فرهنگی تلاش‌های زیادی در این راستا انجام می‌دهند اما با این وجود دانشجویان و نسل جوانی كه به خصوص از دهه 80 وارد دانشگاه می‌شوند اطلاعات كمی راجع به ماجراهای انقلاب دارند و در سال‌های اخیر موج تبلیغات رسانه‌های فارسی زبان خارجی شبهات و سوالاتی برای نسل جوان مطرح كرده‌اند كه باید با رویكرد پژوهش محور پاسخ آنها را داد. لذا باید از پایه یعنی خردسالی و دانش‌آموزی با مطالب جذاب، دلپذیر و منطقی و واقع‌بینانه نسل جوان را قبل از ورود به دانشگاه با مطالب و معارف انقلاب آشنا و علاقه‌مند كرد.

 

گرایش به تاریخ انقلاب اسلامی در دانشگاه‌های كشور در چه وضعیتی قرار دارد؟ آیا دانشگاهی شدن این رشته به تاریخ‌نگاری انقلاب كمك كرده است؟

گرایش به رشته تاریخ انقلاب اسلامی نزدیك به 15 سال است كه در چند دانشگاه و پژوهشكده ایجاد شده است و در همین مدت كوتاه تعداد رساله‌های ارشد و دكتری در موضوعات انقلاب به نگارش درآمده كه از آن میان تعدادی نیز به چاپ و نشر رسیده است. همچنین مقالات زیادی با درجه علمی-‌ پژوهشی به چاپ رسیده كه در روشنگری زوایای انقلاب خیلی موثر بوده است. همچنین توسط پژوهشكده امام خمینی (ره) در تهران كه بنیانگذار این رشته است یك كتابخانه تخصصی ایجاد شده است كه شرایط را برای محققین انقلاب‌پژوه مهیا ساخته است.

 

مهم‌ترین مولفان یا جریان‌های تاثیرگذار بر تاریخ انقلاب چه كسانی هستند؟

تاكنون سه جریان چپ، ملی‌گرا و مذهبیون از نگاه خودشان به بررسی و تحلیل رخداد انقلاب برخاسته‌اند. البته نیروهای مستقلی همچون آبراهامیان به موضوع انقلاب توجه كرده‌اند ولی ایشان نیز پیشینه گرایشات كمونیستی دارند. اما آثار تاریخی ایشان قابل توجه و استفاده است به نظر من همه آثاری كه با روش علمی نگاشته شده قابل استفاده است و از نظر ارزش‌گذاری یكسان هستند.

 

آیا نویسندگان خارجی به درستی توانستند عوامل منتج به انقلاب اسلامی را تبیین كنند؟

انقلاب اسلامی ایران در میان ناباوری جهانیان به وقوع پیوست. غربی‌ها و محققان علاقه‌مند به این رویداد بزرگ در قالب كتاب‌ها و رساله‌ها و مقالات متعدد كه تیراژ آنها از میلیون‌ها گذشته است تلاش كرده‌اند كه علل و عوامل اصلی این رخداد بزرگ را دریابند. اما هنوز این پرونده‌ها باز و بررسی‌ها ادامه دارد. میشل فوكو محقق برجسته در آخرین نظر علمی خود اعتراف می‌كند كه باید با صدای بلند بگوییم این انقلاب، انقلاب خدا بود. زیرا عوامل و دلایل ظاهری در تبیین انقلاب نارسا و ما را به نتیجه نمی‌رساند. تاریخ نگاری در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی روندی پرشتاب داشته و این روند هم‌چنان ادامه دارد.با آنكه انبوهی از تحلیل‌ها و تحقیقات و اسناد و مدارك و خاطرات و مصاحبه‌ها در این زمینه انتشار یافته است، هنوز كار ناكرده در این عرصه بسیار است. در بسیاری از كتاب‌هایی كه درباره تاریخ انقلاب اسلامی در داخل كشور منتشر شده تبعیت از یك نظریه و یك روش تاریخ‌نگاری به چشم نمی‌خورد و در كتاب‌هایی كه در خارج از كشور تألیف شده فقدان آگاهی از واقعیت‌ها و نداشتن شناخت واقعی و درك صحیح از وضع ایران در سال‌های قبل و بعد از پیروزی انقلاب محسوس است. همچنین در بسیاری از آثاری كه درباره تاریخ دوره پهلوی و انقلاب اسلامی تألیف شده، جدا كردن انگیزه‌های سیاسی از واقعیات تاریخی كار آسانی نیست و همین امر داوری در باب این آثار و استفاده از آنها را برای پژوهندگان دشوار می‌سازد.

 

به نظر شما تاریخ نگاران امروزی چه مسیری را باید در پیش بگیرند؟

انقلاب اسلامی ایران از مهم‌ترین رویدادهای اواخر قرن بیستم در جهان، دگرگونی‌های گسترده‌ای را در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی ایران به همراه داشته است. تاریخ‌نگاری نیز از این دگرگونی‌ها بی نصیب نماند. تاریخ‌نگاری امری مهم، پیچیده و حاصل تعامل آگاهانه ذهن مورخ با واقعه تاریخی است و در هر عصری برخاسته از اندیشه‌ها و گفتمان‌های نسل معاصر خود است كه در پرتو آن، دوره‌های تاریخ نگاری متفاوتی شكل گرفته‌اند. چنانكه نمی‌توان پذیرفت تاریخ نگاری انقلاب اسلامی در سبك، روش و نگرش، ادامه تاریخ نگاری عصر پهلوی باشد. آنچه در تاریخ‌نگاری اهمیت دارد، شناخت روند رخداد تاریخی، نگرش و تفكر مورخ، پیرامون آن است. به این دلیل مورخان در تاریخ نگاری انقلاب اسلامی و تحلیل رخدادهای تاریخی ضروری است بر مقدمات و بایسته‌هایی در این امر توجه نمایند تا زمینه‌های شكل‌گیری تاریخ‌نگاری جامع و مستندی را فراهم سازند. تاریخ‌نگاران امروز باید تلاش كنند برای انتشار اسناد و مدارك انقلاب و دسترسی به این مدارك. ثانیا مرزهای دانش در زمینه تاریخ نگاری و تاریخ نگری را دریابند و مجهز به دانش‌های جدید در این زمینه شوند. ثالثا دانشگاه‌ها و مراكز آموزشی در حوزه تاریخ به متدهای جدید در تربیت نیروی انسانی متوسل شوند و شیوه‌های سنتی را متحول سازند و از همه مهم‌تر مدیریت‌های كلان كشور به تاریخ به مثابه موتور تحولات كشور نگاه كنند و توجه ویژه به این بخش فراموش شده داشته باشند. ایران كهنسال كه روزی روزگاری جزو پایه‌گذاران تمدن‌های جهانی بود مالامال از داشته‌ها و سرمایه‌های تاریخی است. مبدا تحولات تركیه و سرآغاز آن در پی تاسیس انجمن تاریخ ترك بود كه توسط آتاتورك تاسیس شد. تركیه امروز آماده خیزش به دوران جدید یعنی ظهور هژمونی عثمانی است .البته نه با كشورگشایی بلكه توسعه علمی كه باید به عنوان كشور اسلامی در این منطقه از این تحول خرسند و مسرور باشیم.

 

دگرگونی‌های بزرگ اجتماعی، همچون انقلاب، پیامدهای گونه‌گونی دارند.از آن شمار است‌ برانگیخته‌‌ شدن‌ مـیل مـورخان بـه نگارش رویدادهایی كه به انجام یك حكومت و آغاز حكومتی دیگر منجر شده است‌. انقلاب‌ اسلامی نـیز بنا به طبع دگرگون‌ساز خود چنین خواستی را در ضمیر‌ تاریخ‌نگاران ایران و جهان پدید‌ آورد‌ و بـه‌ فراخور دانش، علاقه و تـخصص‌شان، آنـان را وادار به این واكنش طبیعی كرد.و از آنجا كه نوشتن از رخدادهای تاریخی توقف‌ناپذیر است، سیر تاریخ‌نگاری درباره انقلاب اسلامی از ابتدا تاكنون‌ و از حال به‌ آینده در جریان است.اگر دهه شصت با ثقل مـنابع تـرجمه‌ای‌ درباره‌ انقلاب اسلامی سپری شد، دهه هـفتاد‌ بـا ورود كـتاب‌هایی كه‌‌ بر‌ اساس تاریخ شفاهی تدوین شـده‌ بـودند‌، با تعادل در تولید منابع خارجی و داخلی به انتها رسید. مضاف بر اینكه‌ خـاطرات‌ خـودنگاشت همچون«زوایای تاریك: جلال‌‌الدیـن‌ فـارسی‌«، «خاطرات آیـت‌الله‌ خـلخالی»، «دوران مبارزه: علی‌اكبر‌ هاشمی‌ رفسنجانی»حـضور مـلموسی در این دوره پیدا كردند. بر شمار منابع‌ تحقیقی اعم از‌ گزارشی‌- تحلیلی چون«مـقدمه‌ای بـر انقلاب اسلامی‌: صادق‌ زیباكلام»، «تاریخ‌ سـیاسی‌‌ معاصر‌ ایران: سید جـلال الدیـن‌ مدنی»، «تاریخ سیاسی بیست و پنـج سـاله ایران: غلامرضا نجاتی»و پژوهش‌هایی در قالب روزشمار، مانند«تقویم‌ تاریخ‌ انقلاب اسلامی»، «روزشمار انـقلاب اسـلامی» و «انقلاب‌ اسلامی‌ به‌ روایت‌ اسـناد‌ سـاواك»افـزوده شد‌ و بعد‌ تـازه‌ای بـه تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی بـخشید.دهـه هشتاد را باید دهه زبان‌گشایی اسناد و دوره سوم تاریخ‌نگاری‌ انقلاب‌ اسلامی‌ دانست.با اینكه سیر تـولید مـنابع بر‌ اساس‌ تاریخ‌ شفاهی‌ از‌ اوایل‌ دهـه هـشتاد اوج گرفت و بـنیاد انـتشار اسـناد در نیمه دوم دهه هفتاد گـذاشته شد، اما حضور كتاب‌های اسنادی در چند سال اخیر بهت‌انگیز بوده است. شاید مورخان‌ در هیچ‌ بـرهه‌ای بـا این حجم از مواد خام روبه‌رو نـبوده‌اند.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما