قرابادین قلانسی نسخه ای کهن در کتابخانۀ وزیری یزد/ حسین مسرّت
|۱۱:۳۶,۱۳۹۸/۱۱/۱۳| بازدید : 102 بار

 

 

چکیده

     قرابادین یا علم به ماهیّت ، خواص و ترکیب داروها جزء سودمندترین کتاب های پزشکی سنّتی در رشتۀ داروسازی است. یکی از آن ها قرابادین نوشتۀ بدرالدّین محمّد بن بهرام بن محمّد قلانسی سمرقندی از پزشکان نامی سمرقند است که در تاریخ  زندگی او سخن واحدی وجود ندارد. از این کتاب در ایران پانزده نسخۀ خطّی وجود دارد که کهن ترین نسخۀ آن به تاریخ 857 ق متعلّق به کتابخانۀ وزیری یزد است و در 49 باب و به زبان عربی نوشته شده است.

کلید واژه

قرابادین/داروشناسی/پزشکی سنّتی/بدرالدّین محمّد قلانسی سمرقندی/کتابخانۀ وزیری یزد

******

قرابادین

     این واژه معرّب کرابادین بوده( بحرالجواهربه نقل از دهخدا، ج10: 15413) و برگرفته از واژۀ یونانی گرافیدیون، به معنای فهرست داروها یا دارونامه است .(تارنمای دایرة المعارف طهور) و مراد از آن علمی است که به ماهیّت  و خواص ادویۀ مفردۀ مرکّبه اشاره دارد( نفیسی، ج4: 2638) یا کتاب  وعلمی است که به شناخت خواص ادویّه و گیاهان دارویی می پردازد( عمید، ج2: 1382).

    ابن سینا در تعریف آن می آورد:« هر بیماری از انواع بیماری ها و بویژه بیماری های ترکیبی، یعنی بیشتر از یک بیماری در بدن انسان ممکن است وسیلۀ تک دارویی ساده معالجه نشود. چه اگر احیاناً چنین دارویی گیر بیاید چه بهتر و هیچ گاه چیزی را با آن ترکیب نمی کنیم؛ امّا ممکن است نتوانیم داروی معیّنی را با اطمینان خاطر در معالجه دست نشان کنیم و چنین دارویی را نیابیم. یا اینکه چنین دارویی را می شناسیم امّا در علاج نوع بیماری ترکیبی ضرورت دارد که این دارو را بیشترتقویت کنیم یا چیز دیگری برآن بیفزاییم که نتیجه بر مرام وحسب اصول باشد.»( ابن سینا، ج5: 229)

     تارنمای دایرة المعارف طهور در شناخت قرابادین نوشته است« در منابع اسلامی، داروهای مرکّب معمولاً به صورت فهرست هایی از داروها بود که در زبان طب اسلامی به نام «قرابادین»، مأخوذ از یونانی گرافیدیون، به معنای فهرست داروها یا دارونامه، خوانده می شد. ظاهراً در این زمینه نفوذ جالینوس بسیار شدید بوده است. در قرن سوم هجری دو قرابادین نوشته شد: یکی از سابوربن سهل جندی شاپوری و دیگری از الکندی، فیلسوف اسلامی.

     رازی نیز دو قرابادین کوچک داشته است که هر دو را گرارد کریمونی به زبان لاتینی ترجمه کرده است. هم چنین، در این موضوع اثری لاتینی منسوب به یوهانس مسوئه در دست است که از یوحنا بن ماسویه نیست، بلکه مؤلّف آن ماسویه ماردینی بوده است.

    کتاب قانون ابن سینا نیز از لحاظ قرابادین، هم چنین از لحاظ داروهای مفرد، حائز اهمیت است و کتاب پنجم آن به داروهای مرکّب اختصاص دارد، تا امروز نیز مورد مراجعه بوده است. امّا آثار ابن سینا و رازی در خصوص داروهای مفرد و مرکّب، پایان کار نبود، بلکه از آن ها به عنوان الگویی علمی برای تألیف آثار بعدی استفاده شده است، هم چون رساله های قرن ششم هجری از ابن تلمیذ و محمّد بن بهرام قلانسی که جامع ترین اثر در نوع خود هستند و بر همه آن چه در منابع قدیم آمده بود، مشتمل می باشد. دو قرابادین مهمّ دیگر این دوره، تألیف نجیب الدّین [محمّد بن علی]سمرقندی و کتاب منهاج الدکان می باشد که تقریباً به جامعیّت قرابادین قلانسی است.

    همان جا در ادامه می آورد:« از آثار متأخّرتر، طبّ شافعی،که قرابادین شافعی نیز خوانده شده و قرابادین قادری تألیف محمّد اکبر ارزانی، دو اثر مهم در خور دراین زمینه است. این دو کتاب ارزشمند، تحقیق در دارو شناسی اسلامی را تا دورۀ گسترش پزشکی و دارو شناسی اروپایی در جهان اسلامی، ادامه می دهد. به طور کلی، دانشمندان اسلامی به موضع طبقه بندی، فیزیولوژی، پیدایش، رشد، تکامل و توصیف گیاهان توجه زیادی داشتند. از آن ها نیز برای تهیه دارو استفاده می کردند. در کتاب قانون، حداقل 760 دارو ارائه شده است که همه آن ها جزو علوم گیاه شناسی و داروسازی اروپا شده و نام خود را نیز همراه اصل شان به اروپا منتقل کرده اند.»

    بنابر مندرجات کتاب های: فهرست  نسخه های خطّی فارسی(منزوی،ج1 : 583-579)، فهرست مشترک نسخه های خطّی فارسی پاکستان(منزوی،ج1: 692-678)، فهرستگان نسخه های خطّی ایران (درایتی،ج25: 116-81 )و نیز نرم افزار سیمرغ آستان قدس رضوی؛ مجموعاً پنجاه عنوان کتاب با نام قرابادین تاکنون نوشته و شناخته شده است که از این میان کتاب های قرابادین سمرقندی، نوشته نجیب الدّین محمّد بن علی سمرقندی در 619 ق؛ قرابادین شفائی نوشته مظفّربن محد شفائی در 963ق؛ قرابادین صالحی، نوشتۀ صالح بن محمّد قاینی هروی در سدۀ 12ق؛ قرابادین قادری نوشته محمّد اکبر بن محمّد شاه ارزانی در 1134 ق ؛ قرابادین قلانسی ، نوشته بدرالدّین محمّد قلانسی سمرقندی ؛قرابادین کبیر نوشته محمّد هاشم شیرازی در سده های 11و12 ق و قرابادین معصومی، نوشتۀ محمّد معصوم شیرازی درسدۀ 11ق از همه مشهور است.

******

قلانسی سمرقندی

      بدرالدّین(1) محمّد بن بهرام بن محمّد قلانسی(2) سمرقندی از پزشکان نامی ایران است که در تاریخ زایش ، زندگی و درگذشت او سخن یکسانی وجود ندارد. تارنمای ویکی فقه اورا از طبیبان سدۀ ششم یا هفتم قمری می داند وبه نقل از لوسین لوکلرک، نویسندۀ تاریخ طب عربی می آورد:« ما به درستی نمی‌دانیم که وی در چه تاریخی می‌زیسته است، ولی به حسب آنچه ابن اصیبعه ذکر می‌کند، گمان می‌کنیم که او در اوائل قرن سیزدهم [میلادی]می‌زیسته است.»

    در فهرست های :آستان قدس رضوی و کتابخانۀ ملّی و کتاب قرابادین قلانسی، چاپ حلب و نیز تارنمای ویکی نور، در گذشت اورا 560 ق آمده است. امّا بعد تر همان ویکی نور به نقل از دکتر سامی خلف حمارنه ، گردآورندۀ کتاب فهرست  مخطوطات کتابخانۀ ظاهریه دمشق نوشته است:« قلانسى بعد از سال 590ق (1194م) درگذشته است».در کتاب شناسی نسخ خطّی پزشکی ایران (ارجح:228) و نیز فهرست کتاب های کتابخانۀ ملک (افشار،ج1: 416) اورا زنده به سال 620 ق برشمرده وبا این حال فهرست نگار ملک وی را از دانشمندان سدۀ ششم دانسته است.و درایتی در فهرستگان نسخه های خطّی اورا از سده 7ق نام برده است.( درایتی، ج25: 82)

    فهرست نگار کتابخانۀ گوهر شاد مشهد برپایۀ یکی از منابع قلانسی نتیجه گرفته:« اگر مراد از کفایه، همان کفایۀ مجاهدیه یا کفایۀ منصوری باشد که تألیف منصور بن محمّد شیرازی متوّفی 793ق است ، پس مؤلّف باید از دانایان قرن نهم هجری به بعد باشد».(فاضل،ج3 :1361)(با توجّه به آنکه قلانسی هم نامی از کفایه وهم نامی ازمنصوری جداگانه برده است.)( نیز: غلامی مقدم،اورا از سدۀ نهم دانسته، فهرست گوهرشاد، ج5: 274)در فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملّی ( حایری، ج19: 171) و نیز تارنمای دانشگاه امام صادق و کنسرسیوم محتوای ملّی اورا متعلّق به سدۀ 11 ق برشمرده اند.چون تاریخ تحریر نسخۀ کتابخانۀ ملکیه رباط از آن 717ق است ، ازینرو گفته های آنان که وی را پس از سدۀ نه ق می دانند، نمی تواند درست باشد.

      ابن اصیبعة در بارۀ قلانسی در کتاب خودش می آورد: « در صناعت پزشكى و معالجه و مداواى بيمارى‌ها، صاحب‌نظر بود. كتاب قرابادين وى در بيست و نه[49] باب، هر آنچه را كه شخص به آن محتاج است ذكر مى‌كند. وى در نگارش اين اثر، از كتب معتبرى استفاده مى‌كند و بيشتر آنچه را نوشته، از اين كتاب‌ها نقل كرده است.»( ویکی نور به نقل از عیون الانباء فی طبقات الاطبّاء، ج2: 31)

     از خلال آثار برجای مانده در کتابخانه های ایران و جهان در زمینۀ زندگی نامه و کتابشناسی نامی از دیگر آثار او دیده نمی شود ،شاید هم به گفتۀ ویکی فقه « وی بیش از آنکه به تألیف و تصنیف بپردازد، به امور بالینی اشتغال داشته است و این مطلب از عبارت ابن صیبعة که او را چنین توصیف می‌کند: "مجید فی صناعة الطب له عنایة بالنظر فی معالجة الامراض و مداواتها" نیز قابل استظهار است.»

*****

قرابادین قلانسی

نویسنده: محمّد بن بهرام بن محمّد قلانسی سمرقندی

نوشته: گویا پس از 793ق

موضوع: پزشکی سنّتی/ داروشناسی

زبان: عربی

آغاز:بسملّه. قال الامام العالم البارع بدرالائمّه والدّین شعار ارواح...

انجام:وضع علي الاذن و شرب الانسان النبيذ لم يسكر مادام الشّعر علی اذنه والله اعلم.

نسخ: شیخ محمّد بخاری در اوّل رجب 857ق برای استاد خود مولانا ابوعلی در مدرسۀ الغ بیگ گورکان بخارا.

قطع: وزیری، 106 برگ، 23سطر، اهدایی: دکتر سید احمد معتمد ریاضی، شمارۀ ردیف 3/629، شمارۀ عمومی3991.

     در بین بیش از دویست و ده عنوان نسخۀ خطّی پزشکی در کتابخانۀ وزیری یزد، چندین نسخۀ ناب و منحصربه فرد وجود دارد که یکی از آنان قرابادین قلانسی است که در بین پانزده نسخۀ شناخته شده در ایران از همه کهن تراست . نویسنده که خود از پزشکان نامی است و در علم دارو شناسی و گیاه شناسی و ترکیب آن دستی توانا دارد ، در دیباچۀ کتاب چنین می گوید:

     « كتاب هاي قرابادين پراست از نسخ داروهايي كه كمتر مورد نياز است و به دست آوردن اجزاء آن نيز بسي دشوار است، امّا در اين كتاب ها: ابدال ادويّه، وزن و اندازه ها و دستور كارهايي مانند به دست آوردن ادهان يا طريقۀ پختن (و ديگر كارها كه در تهيّۀ داروهاي مركّب انجام مي شود) ونيز تفسير وشرح نام برخي از داروهايي (مانند واژه هاي يوناني ) و تعيين مدّتي كه براي "رسيدن " داروها و معجون ها لازم است و مدّتي كه پس از آن، داروها فايدت خود را از دست مي دهند، و نيز نسخ دارويي كه اجزاء آن ها به آساني به دست مي آيد و نياز به آن فراوان است، ياد نشده يا كمتر ياد شده. من اين قرابادين را نوشتم و همۀ چيزهايي را كه ديگران فرو گذاشته اند و اكنون گفتم، در آن آوردم و بر كتاب هاي معتبر و معروف مانند: قانون، حاوي، كامل، منصوري، ذخيره وكفايه اعتماد كردم و از نسخه هاي قوام الدّين صاعد و شرف الزّمان مارستاني نيز بهره بردم.»(حایری، ج19: 172-171)

    فهرست نگار کتابخانۀ مجلس شورای ملّی پس از نقل ترجمۀ قلانسی می آورد:«این کتاب( چنان که مؤلّف خود در دیباچه اشارت کرده) از دیگر قرابادین ها جدایی هایی دارد، خاصّه اینکه هنگام رسیدن( ادراک= نضج) ترکیبات و پایان مدّت مصرف هر طبقه از داروها را شناسانده ( داروها را در هردو بخش به چهار طبقه تقسیم کرده است). وعلاوه برکارهایی که خود در دیباچه یاد کرده، در باب 41 ( که داروهای چشم است) نخست دستورهایی برای حفظ صحّت چشم نوشته و از نزدیک شدن چشم به گرد وغبار و دود و بادهای گرم و سرد و از نگاه کردن در اجسام شفّاف که نور منعکس در آن ها چشم را بزند و در نوشته ها و نقّاشی های بسیار ریز و بسیار چیزهای دیگر برحذر داشته است.»(همان: 172)

    وی سپس می افزاید:«قلانسی علاوه بر کتاب هایی که خود فهرست و نشانی های اختصاری آن ها را در دیباچه یاد می کند، مآخذ نادری دیگر دارد و از این کتاب ها و کسان نام نیز می آورد: کتاب فلاحۀ فارسی، فلاحت رومی، جالینوس ،مفتاح الطب، ملحقات ابوعبدالله ابن جبرئیل،عیسی بن بابیه و یوسف ساهر»( همان جا).

     نیز فهرست نگار کتابخانۀ آستان قدس رضوی در توضیح آن نوشته است:« کتابی است در بیان ادویّۀ مرکّبه و ذکر کیفییّت ابدال ادویّه و اوزان و مکائیل و مطالب عملی نظیر: احراق و تحمیص و غسل و قلی و تصویل و استخراج ادهان و تفسیر اسامی یونانی ادویه و معرفت زمان رسیدن معجونات و ایارجات و غیرها وزمان سرآمدن قوت های آن ها از تألیفات بدرالدین القلانسی که به لحاظ این که اکثر کتب قرابادین را خالی از مطالب مذکوره می دیده آن را بر اساس ملتقات خود...تألیف نموده است.»(عرفانیان، ج19: 421)

    وی سپس اشاره به نشان های اختصاری برخی از منابع خود می کند که عبارتند از: کتاب قانون ( به رمز قاف ) حاوی( به رمز حاء)  کامل الصناعة ( به رمز کاف) و المنصوری( به رمز میم) و ذخیرۀ خوارزمشاهی( به رمز ذال) و فردوس الحکمه( به رمز فا) که گویا جدید ترین آن ها تا زمان تألیف قرابادین قلانسی، کتاب کفایۀ[ مجاهدیه]، تألیف منصور بن محمّد شیرازی  درگذشته به سال 793ق است.آن گونه که از نام منابع وی بر می آید، نامی ترین کتاب های پزشکی تا روزگار گردآورنده است که عبارتند از: الحاوی از محمّد زکریای رازی ؛ قانون از ابوعلی سینا؛ کامل الصناعة  ازعلی بن عبّاس مجوسی؛ ذخیرۀ خوارزمشاهی از اسماعیل بن حسن جرجانی؛کفایه  از منصور بن محمّد شیرازی و فردوس الحکمه از علی بن سهل طبری است .

     قلانسی پس از دیباچه، فهرست چهل ونه باب کتاب را به ترتیب زیر می آورد:

1-         فی التقاط الادویّة و اذخارها

2-         فی احکام الاحراق

3-         فی احکام الغسل

4-         فی احکام الجمود والممازجه

5-         فی ترکیب الادویّة المفردة وکیفیّة استعمالها فی الادویّة المرکببة

6-         فی کیفیّة الاحراق والقلی والشی والتمحیص

7-         فی کیفیّة غسل الادویّة الحجریّة و غیرها

8-         فی عمل الادهان التی یطبخ فیها الادویّة وعمل الاضمده و القیروطی

9-         فی استخراج الادهان

10-       فی طبخ السرطانات للمسلولین و استعمال الذراریج واتّخاذ دم التنیس

11-       فی استخراج غسل البلادر و استخراج الشبرم واستخراج دخان الکندر

12-       فی نظریة العود و اصلاح الدبق للاستعمال

13-       فی حفظ المرارات عن العفونة و حفظ الشحوم و الادمغه

14-       فی اتّخاذ ماءالجبن ومنافعه و کیفیبة استعماله

15-       مایدرک المعجونات

16-       فی معرفة زمان ما یدرک فیه المعجونات

17-       فی معرفة زمان ینتی الیه قوّة المرکّبات

18-       فی منافع الالمطبوخ والتریاق و منافع العسل فیه

19-       فی تجربة التراق و الکافور

20-       فی صفة مرق الافاعی المبرئة من الجذام

21-       فی تفسیر اسامی الادویّة المرکّبة بالیونانیة

22-       فی شرح اسامی الادویّة المرکّبه بالعربیّة

23-       فی البخورات و الدخن

24-       فی المعاجین و الجوارشات

25-       فی الربوب

26-       فی المشمومات و العطوسات و السعوطات و النفوخات و القطورات

27-       فی النطولات

28-       فی الغرورات و المضوضات وعلاج الفم

29-       فی السنونات والدلوکات و علاج الاسنان

30-       فی الادویّة الرعاف و علاج الانف

31-       فی الحبوبات و الایارجات

32-       فی القی و تدبیره و منافعه

33-       فی الحقن و کیفیة المحقنة و معرفة مقدارها و منافعها

34-       فی الشیافات والحمولات و الفرازج

35-       فی الادهان

36-       فی اللعقوقات

37-       فی الاشربة والمطبوخات

38-       فی الاقراص والبنادقات

39-       فی السفوفات

40-       فی الزینة

41-       فی الادویّة العین

42-       فی ذکر الادویّة التی تقطع شهوة الطین و غیر من الشهوات الردیئة

43-       فی علاج اللسوع طلیا و المراهم والاطلیة والاضمدة

44-       فی الذرورات و الاکسرینات

45-       فی جملة العلاج من شرب المسموم وفی آخرة وصیة  فی وضع المحاجم

46-       فی ابدال الادویّة

47-       فی الوزان والمکائیل

48-       فی طرد الحشرات

49-       فی ذکر الخواص

 

     بنابر مندرجات کتاب فهرستگان نسخه های خطّی ایران، تنها نسخه های کتابخانه های  وزیری یزد (857ق)و گوهر شاد مشهد (881ق) در ایران مربوط به سدۀ نهم است و دیگر نسخه ها از آن سده های ده به بعد است( بنگرید:درایتی ،ج25 : 84-82)که جمعاً چهارده نسخه می شود و یک نسخه هم در کتابخانۀ مدرسۀ فاضلیّه( اوکتایی:239)است  و بنا بر فهرست بانک میراث اسلام در مؤسّسۀ الجواد، تعداد ده نسخه در کتابخانه های زیر وجود دارد: ظاهریّۀ سوریّه ،ش7878طب ؛خزانۀ ملکیّۀ رباط،ش9122طب؛ مرادیّۀ ترکیّه، ش2834؛ دانشگاه لس آنجلس، ش47م؛ متحف عراقی ش1/112 ،11580 و 11449؛ خزانۀ مفتی در اسلام آباد،ش528؛ بانکی پور خدابخش هند، ش2200؛ اوقاف عامّۀ عراق ، ش1/568 که نسخۀ ملکیّۀ رباط ازآن سال 717ق و نسخۀ ظاهریه از آن 835 ق است ( درایتی ، گفتگوی شفاهی،5/6/1395) ونیز نسخه هایی در کتابخانه های زیر وجود  دارد: برلین،ش6438؛ریو،ش 796؛ پاریس3: 2946( دانش پژوه، نسخه های خطّی3: 338) که بر روی هم 28 نسخه تاکنون در ایران و جهان شناخته شده است ونسخۀ رباط از همه کهن تراست.

    درایتی نام دیگر کتاب را ملتقط الادویّه ( فهرستگان،ج25 :82)و فهرست آستان قدس رضوی به نقل از فهرست کتابخانۀ مدرسۀ فاضلیه، ترکیب الادویّه آورده است.

******

     نخستین بار استاد محمّد تقی دانش پژوه در سفری که برای شناسایی نسخه های خطّی ایران به یزد داشت، پی به نسخۀ کتابخانۀ وزیری برد و آن را دردفتر چهارم نسخه های خطّی( ص410) شناساند، امّا فهرست نگار خطّی کتابخانۀ وزیری ، محمّد شیروانی که سال ها بعد آن را در حدود سال 1352ش فهرست کرده متوجّه وجود این نسخه در این مجموعه نشده است و با فهرست نسخۀ اوّل مجموعه که کتاب قرابادین از محمّد بن علی سمرقندی بوده، درهم کرده و به نام کتاب واحدی عرضه کرده است.( بنگرید شیروانی، ج2: 532).

    برهمین سان است فهرست نگار نسخ خطّی پزشکی ایران که به نادرست نام دیگر کتاب را قرابادین علی ترتیب العلل دانسته است (ارجح:228) که از محمّد بن علی سمرقندی است و نیز  فهرست نگار کتابخانۀ عبدالعظیم حسنی که نام آن را قرابادین قلاطوسی آورده است(دانش پژوه،3: 456)

      ریز فیلم نسخۀ خطّی کتابخانۀ وزیری یزد به شماره 3/2462 در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران وجود دارد.( دانش پژوه، فهرست میکروفیلم ها، ج1: 697)این کتاب تاکنون دوبار به ترتیب زیر چاپ شده است:

•           أقراباذین القلانسی، دراسة و تحقیق: محمّد زهیر البابا، حلب: جامعة طب معهد التراث العلمی العربی، 1413 ق، 431ص.

•           قرابادین قلانسی، ریاض علمگیری و 3 قرابادین دیگر، با مقدّمۀ محمّد مهدی اصفهانی،تهران: مؤ سّسۀ مطالعات تاریخ پزشکی ، طبّ اسلامی ومکمّل، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران، 1388، 1275ص.

   این کتاب جزء منابع اصلی نگارش کتاب تقویم الادویّه، اثر محمّد بن علی الاسفراینی است که در سال 1393ش به کوشش عبّاس نوروز پور نیازی در سلسله انتشارات المعی چاپ شده است.

 

1-         درفهرست کتاب های خطّی کتابخانۀ ملک به نادرست، نورالدّین آمده است.(افشار، ج1: 416)

2-         در فهرست کتابخانۀ عبدالعظیم حسنی، قلاطوسی آمده است.(دانش پژوه ، ج3: 456)

 

کتابنامه

الف : کتاب

آراسته، منوچهر و حسین مسرّت:فهرست الفبایی کتاب های خطّی پزشکی کتابخانۀ وزیری یزد، یزد: کتابخانۀ وزیری یزد، 1393( نسخۀ تایپی)

آقا بزرگ تهرانی، محمّد محسن: الذریعه الی تصانیف الشّیعه، بیروت:دارالضواء، چاپ دوم، بی تا.

ابن سینا، حسین: قانون در طب، ترجمه: عبدالرّحمن شرفکندی، تهران: سروش، 1367، ج5.

ارجح، اکرم و دیگران:کتابشناسی نسخ خطّی پزشکی ایران، تهران: کتابخانۀ ملّی ایران، 1371.

افشار، ایرج و دیگران: فهرست کتاب های خطّی کتابخانۀ ملّی ملک، تهران: آستان قدس رضوی، 1361، ج1.

حائری، عبدالحسین:فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملّی، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای ملّی، 1350، ج19.

 

دانش پژوه ، محمّد تقی: فهرست میکروفیلم های کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، تهران : دانشگاه تهران، 1348، ج1.

درایتی، مصطفی: فهرستگان نسخه های خطّی ایران(فنخا)، تهران: کتابخانۀ ملّی ایران، 1392، ج25.

--------------: فهرستوارۀ دست نوشت های ایران(دنا)، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، 1389،ج8.

دهخدا، علی اکبر:لغت نامۀ دهخدا،تهران: دانشگاه تهران، 1373، ج10.

شیروانی، محمّد: فهرست نسخه های خطّی کتابخانۀ وزیری یزد، تهران : انجمن آثار ملّی ، بی تا، ج2.

عرفانیان، غلامعلی: فهرست کتب خطّی کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد  آستان قدس رضوی، مشهد: کتابخانۀ مرکزی آستان قدس رضوی، 1380، ج19.

عمر رضا کحّاله: معجم المؤلّفین تراجم المنصفی الکتب العربیّه ، بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی تا، ج9.

عمید، حسن: فرهنگ عمید، ویاریش: فرهاد قربان زاده، تهران: اشجع، چاپ دوم، 1390، ج2.

غلامی مقدم، براتعلی: فهرست کتب خطّی کتابخانۀ مسجد جامع گوهر شاد، مشهد: کتابخانۀ مر کزی آستان قدس رضوی، 1387، ج5.

فاضل ( یزدی مطلق)، محمود: فهرست نسخه های خطّی کتابخانۀ جامع گوهرشاد مشهد: مشهد: ادارۀ حج و اوقاف و امورخیریّۀ شهرستان مشهد، 1367، ج3.

قلانسی، بدرالدّین محمّد: قرابادین، نسخۀ خطّی کتابخانۀ وزیری یزد، شمارۀ 3/629، کاتب :شیخ محمّد بخاری در 857ق.

منزوی، احمد: فهرست مشترک  نسخه های خطّی فارسی پاکستان، ، اسلام آباد: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، 1362، ج1.

-----------: فهرست نسخه های خطّی فارسی، تهران: مؤسّسۀ فرهنگی منطقه ای، 1348، ج1.

نفیسی، علی اکبر: فرهنگ نفیسی( ناظم الاطبّاء)، تهران: خیّام، 1343، ج4.

ب: مقاله

دانش پژوه، محمّد تقی:«اطّلاعاتی در بارۀ برخی از نسخه های خطّی کتابخانۀ دانشکده پزشکی» در کتاب: دربارۀ نسخه های خطّی: محمّد تقی دانش پژوه و ایرج افشار ، تهران: دانشگاه تهران، 1342، ج3.

--------:« فهرست  چند نسخۀ خطّی از کتابخانه های  شهر یزد و اصفهان»در کتاب :نسخه های خطی: محمّد تقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران، 1344، ج4.

-------:« فهرست نسخه های خطّی کتابخانۀ آستانۀ عبدالعظیم حسنی در شهر ری» در کتاب : دربارۀ نسخه های خطّی: محمّد تقی دانش پژوه و ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران، 1342، ج3.

پ :دیگر منابع:

پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه های ایران

www.lib.ir

تارنمای دانشگاه امام صادق

saed.isu.ac.ir/site/catalogue/123608

تارنمای دایرة المعارف طهور

tahoor.com/fa/Article/View/210836?term

تارنمای کنسرسیوم محتوای ملّی

www.icnc.ir/index.aspx?pid=289&metadataID=33b0d60a

تارنمای ویکی پدیا، دانشنامۀ آزاد

www. Wikipedia.org

تارنمای ویکی فقه، دانشنامۀ حوزوی

wikifeqh.ir 

تارنمای ویکی نور

wikinoor.ir

نرم افزار سیمرغ آستان قدس رضوی

library.aqr.ir

******

فهرست منابع دربارۀ قرابادین قلانسی که از دسترس نگارنده خارج بود:

تاریخ طبّ عربی: لوسین لوکلرک.

عیون الانباء فی طبقات الاطبّاء: ابن ابی اصیبعة ، ج2: 31.

فهرس المخطوطات المصوّره: ابراهیم شبوح.

فهرست کتب خطّی پزشکی و داروسازی کتابخانۀ ظاهریّۀ دمشق: سامی خلف حمارنه و صلاح خیمی، تهران: مؤسّسۀ مطالعات تاریخ پزشکی، طبّ اسلامی ومکمّل دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1387.

فهرست کتب خطی کتابخانۀ دانشکدۀ پزشکی: حسن ره آورد، تهران: دانشکدۀ پزشکی تهران، 1333: 287-289، 400.

فهرست کتب کتابخانۀ مدرسۀ فاضلیّه: عبدالعلی اوکتایی، بی جا: بی نا، 1309: 239.

فهرست مخطوطات کتابخانۀ ظاهریّه : سامی خلف حمارنه، ج3: 24.

مخطوطات الطب فی المتحف العراق:360.

منبع: نقد کتاب میراث، س 3، ش 9-10(بهار و تابستان 1395)

 

 

 

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما