دستورنامه فارسی / راهی فدایی
|۱۱:۱۸,۱۳۹۸/۱۱/۲| بازدید : 87 بار

 

ترجمه : لیلا عبدی خجسته

دانشمندان جنوب هندوستان در گسترش علم و ادب همواره کوشا بوده  اند. از نمونه  های بارز آن محمود گاوان شاگرد علامه حافظ ابن حجر عسقلانی (درگذشت: 825 هجری) است. علامه خواجه عمادالدین محمود گاوان (درگذشت:886 هجری) وزیرِ سلطنت بهمنیان بود که در شهر بیدَر (ایالتِ کرناتَک) در 876 هجری «جامعه دینیه» تأسیس کرد که این مدرسه هنوز هم علما و فضلا را تربیت می  کند. حضرت سید شاه ابوالحسن قربی وِیلوری (1118-1182هجری) در شهر ویلور «مدرسة خانقاه لطیفیه» را در 1179 هجری بنیان نهاد. در همین شهر ویلور شمس  العلما شاه عبدالوهاب قادری (1248-1337 هجری) «مدرسه باقیات الصالحات» را در 1279 هجری تأسیس نمود. پدرِ شاه عبدالوهاب – مولانا حافظ شاه عبدالقادر قادری (1198-1251 هجری) بود که به خواهشِ قاضی القضاة مولانا محمد ارتضی علی فاروقی خشنود (درگذشت: 1198هجری) تفسیر فارسیِ شاه عبدالعزیز محدّث دهلوی (درگذشت: 1239 هجری) را به عربی ترجمه نمود. عنوانِ آن: «التعریب القادری للتفسیر العزیزی».

 

از شاگردان شاه عبدالوهاب – مولانا شاه گَندو محمّد عبدالقادر شاکر وانمباروی (درگذشت: 1282 هجری) است. حضرت شاکر در مثنوی خود «گلزار شاکر» با عنوان «مدح پیر» از شیخ گَنگوهی بسیار تعریف نموده است. حضرت شاکر در کتاب دیگر خود «صحیفه ذکرالله» (حصه اول) با عنوان «مرثیه شاکر» از عبدالوهاب قادری تمجید کرده است.

 

از دانشمندان جنوب هندوستان مولانا حکیم حسین شریف حُکمی بَنگلوری (زادروز: 1280- درگذشت: پیش از 1337 هجری) است. وی در خانواده  ای در بَنگلور به دنیا آمد که از اطبای معروف بودند. پس از تعلیمات ابتدایی در خانه، وارد مدرسه دینی و عربی شد که از سوی مولانا محمد قلندر حسین اطهر (درگذشت: 1296 هجری) اداره می  شد. جناب اطهر از دانشمندان روزگار بود که به فارسی و اردو تسلّط داشت. در مشاعره  های ماهانه «قاسم الاخبار» مرتب شرکت می  کرد. مجموعه اشعار «مخمّسات و قصائد اطهر» در 1292 هجری در بَنگلور به چاپ رسید. در تاریخ گویی هم مهارت داشت.

 

وی در سن حدود پانزده سالگی به پیشنهاد یکی از دوستانش به ویلور و آرکات آمد و از محضر شاه عبدالوهاب و رکن  الدین سید شاه محمد قادری (1269-1325 هجری) استفاده نمود. سپس به «دارالعلوم دیوبند» رفت. نامه  ای از دوستش- قاضی محمد عبدالله حسین خلیل بَنگلوری- به تاریخ 1295 هجری موجود است که دکتر آمنه خاتون در «مجله زبان اردو در ایالت میسور» (جلد اول- حصه اول و دوم) چاپ کرده است. در «دارالعلوم دیوبند» از استادانش مولانا شاه ابوالخیرات سید احمد دهلوی بود که از 1302 تا 1307 هجری صدرِ مدرّسان آنجا بود. اولین جلسه دستاربندی «مدرسه باقیات صالحات» در 1305 هجری برگزار شد و حُکمی بنگلوری از سوی شاه عبدالوهاب به  طور مهمان ویژه دعوت شد. همچنین در دوران اقامت در «دارالعلوم دیوبند» با مولانا رشید احمد گَنگوهی (درگذشت: 1323 هجری) خلیفه  ی شاه امدادالله مهاجر مکی (درگذشت: 1317هجری) بیعت نمود. حُکمی بَنگلوری سپس به حیدرآباد رفت و در آنجا مطبی به نام «گلزار حوض» دایر نمود.

 

قاضی محمّد عبدالله حسین خلیل بَنگلوری (1271-1337هجری) بود که به اصرار شدید ایشان حُکمی بَنگلوری شاهکار خود «دستورنامه فارسی» را نگاشت: «آن مخدوم از منِ نامستعدِ کاهل به نگارشِ تحقیقاتِ نحوِ فارسی خواستگارآمدند. به هزاران تقاضا نامه  نگار آمدند».

 

حُکمی بَنگلوری در «دستورنامه فارسی» نام تاریخی «فوائد غریبه» را در 1310 هجری/ 1892 تألیف نمود که در 1318 هجری/ 1900 از مطبع مجتبایی در دهلی به چاپ رسید.در ابتدای کتاب اشعاری در 90 بیت سروده است که برخی از ابیات، ماده تاریخ سال تالیف است:

 

چو از کار این نامه پرداختم

به تاریخ آن فکرها ساختم

به ناگه خرد سوی او یافت راه

که دستورنامه افادت پناه (1310 هجری)

 

سروشم دگر باره اندر نهفت

سنش چشمه فیض پاینده گفت (1301 هجری)

 

«دستورنامه فارسی» در 292 صفحه است. دارای بیش از هزار عنوان دارد. حُکمی بَنگلوری در بحث  های خود به شعرهای شاعران فارسی استناد کرده است:

 

مولوی، سعدی، عُرفی، حیاتی گیلانی، فیضی، فیّاضی، نظامی گنجوی، انوری، فردوسی، مرزا محمّد قلی، سلیم طهرانی، امیرخسرو، مرزا غالب، منوچهری، ظهوری، جامی، ملا ضمیری، علی حزین، جلال اسیر، خواجه جمال  الدین سلمان، نخشبی، میریحیی، شیرازی، ملا طرزی، خاقانی، حافظ، طالب آملی، ابوطالب کلیم، شغایی، صائب، عراقی، غنی کاشمیری، سعید اشرف، میر معزّی، سالک یزدی و دیگر شاعران.

 

یکی از ویژگی  های برجسته کتاب این است که مولف، معنی واژگان مشکل را در حاشیه نوشته است و برخی از جمله  ها را توضیح داده است.

 

بسیاری از دانشمندان آن دوره در این کتاب تقریظ نوشته  اند که یکی از آنها علامه شبلی نعمانی است. وی در تقریظ خود نوشته است: «من بسیاری از قسمت  های کتابی را که جناب مولوی حسین چاپ کرده است [ناشر] را با دقت مطالعه   کردم. شکی نیست که این کتاب، شاهکار است. مولف بسیاری از مسائل مشکل و مهم را به طور مبسوط نقد کرده است. بسیاری از اصول و قواعد را برای اولین بار خودش بیان کرده است. این کتاب از هر لحاظ تحسین  برانگیز است».

 

حکمی بنگلوری پس از چاپ کتاب در 1322 هجری از حیدرآباد به ویلور رفت و در همانجا درگذشت. از این رو است که ناشر کتاب نوشته است: «برای دریافت کتاب به این نشانی مراجعه کنید: جناب مولوی حکیم حسین شریف، گلزار حوض، حیدرآباد، [هندوستان]».

 

تنها نسخه «دستورنامه» در کتاب  خانه «مدرسه الباقیات الصالحات» است که با مداد در سرورق آن نوشته شده است: «پیش از وساطتِ جناب حکیم سیّد یعقوب، وقف  کرده حکیم حسین (شریف) مرقوم 24 آوریل 1918». این کتاب در همان دوران اقامتِ حُکمی بنگلوری وقف شده بود، امّا به دلیلی به ویلور نرسیده بود. پس از درگذشت حُکمی بنگلوری توسّط حکیم سید یعقوب به اینجا منتقل شد.

 

پی  نوشت:

شایان ذکر است که در پایگاه خبری نسخ  خطّی بساتین این مدرسه در ویلور هندوستان معرفی شده است. نگـ به لینک: «مدرسة الباقیات الصالحات» در ایالتِ تامیل نادو، هندوستان».

 

 خلاصه شده از مقاله به زبان اردو: « علامه حُکمی بَنگلوری اور اُن کی تصنیف؛ دستورنامه فارسی»، مقاله  نویس: راهی فدایی، جلد 203 ، عدد 4، آوریل 2019، صفحات: 272- . 285، ماه  نامه معارف، دارالمصنّفین شبلی آکادمی، اَعظم  گَر، هندوستان.

منبع: بساتین

 

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما