سلطان کاروانسراساز
|۱۲:۵۱,۱۳۹۸/۱۰/۳۰| بازدید : 90 بار

 

سیصدنودویک سال از مرگ شاه عباس اول صفوی گذشت

سلطان‌جماعت کارش فقط گرفتن و پس دادن نیست، کارش فقط به نبرد برخاستن و خون ریختن و فتح کردن نیست، گاهی ممکن است خدماتی هم کند و جامعه‌اش را منتفع سازد، ولو آنکه بر جای ماندن نامی از خود را در سر پرورانده باشد. شاه عباس اول که به شاع عباس کبیر نیز اشتهار دارد، از این قسم سلاطین است. در قساوت و شقاوت او جای هیچ شبهه‌ای نیست و گواه این مدعا، دستورات او مبنی بر کشتن یا کور کردن فرزندان ذکورش بود.

 

اما این پادشاه، در آبادانی ایرانِ صفوی بسیار کوشید و شاید همین مهم باشد مکه او را میان سلاطین صفوی برجسته ساخته است. نام اصفهان پیوسته با اسم شاه عباس همراه بوده و اغلب آثار باستانی و عمرانی شهر اعم از آب‌انبارها، مادی‌ها، پل‌ها، خیابان‌ها، تفرجگاه‌ها، کاخ‌ها، مساجد، مدارس، بازارها و باغ‌ها و میدان‌ها به نام شاه عباس ثبت شده‌است.

 

در این میان، بیش از همه، کاروانسراهای شاه‌عباسی اهمیتی مضاعف دارد. چه، او در دوره‌ای که راه‌ها امنیت چندانی نداشتند، با چنین کاری، کوشید تا کاروان‌ها امن‌تر سفر کنند هرچند خطر قطاع‌الطریق همیشه تهدیدشان می‌کرد. از سویی دیگر، این ابنیه در بیابان‌های لم‌یزرع یا در دامنه‌های پیچاپیچ کوه‌ها، گویی ساحل امن آرامش بودند.

 

نوشته‌اند بنا به پیشنهاد شیخ بهایی بود که نهصدونودونه کاروانسرا ساخته شد و نه هزار، زیرا ۹۹۹ بیش از ۱۰۰۰ در دهان می‌چرخید – و هنوز هم همین است - . برخی هم بر این اعتقاد هستند «شاه عباس چون عدد هزار را لفظ خفیفی می‏دانست، بنابراین دستور داد که‏ یکی کم‏تر از هزار بنا کنند تا در شمارش آن اندکی درنگ شود و آیندگان ارج این کار بزرگ‏ او را بدانند» و اینچنین، روزگار صفوی را عصر طلایی کاروانسراها می‌دانند. بر فرض آنکه تنها چندصد کاروانسرا و نه ۹۹۹ کاروانسرا هم ساخته شده باشد، در چهار سده پیش اقدامی حائز اهمیت به حساب می‌آمد که حالا چندتایی از آنها مانده است. در این دوران که رفت‌وآمد کاروان‌های تجاری و بازرگانی رونق یافته بود و امنیت برقرار شده بود، کثرت‌ این کاروانسراها به حدی بود که موجب کمی مخارج مسافران و سکونت رایگان‌شان در این عمارات شده بود.

 

«ژان تاورنیه»، سیاح و تاجر فرانسوی (Jean Baptiste Tavernier) که معاصر با صفویان به ایران سفر کرده است، در «سفرنامه»اش این کاروانسراها را چنین توصیف کرده است: «در تمام خاک ایران خصوصا از تبریز تا اصفهان و از آنجا تا هرمز در مسافت‌های معین و متساوی کاروانسراهای عالی دیده می‌شود.عموما وضع کاروانسرا در ایران هم از حیث راحتی و هم از بابت عظمت بنا بهتر از عثمانی است و به فاصله‌های معینی در همه جای مملکت کاروانسرایی بنا شده است. اگر این ترتیب کاروانسرا برای متمولین به راحتی و آسایش مهمانخانه‌های فرنگستان نباشد اما برای فقرا و ضعفا خیلی راحت است برای اینکه به خوبی در کاروانسرا پذیرفته می‌شوند و در اکل و شرب هم کسی مجبورشان نمی‌کند که زیاد از قوه و استطاعت خود خرج بکنند هرکس به هرانداره که می‌خواهد و می‌تواند آزاد و مختار است.»

 

و اگر از قرن هفدهم به قرن بیستم میلادی بیاییم، از یک نظرگاه تخصصی، «رابرت هیلن براند»، ایران‌شناس و هنرپژوه اسکاتلندی (Robert Hillenbrand) در کتاب «هنر و معماری اسلامی» آورده است: «پلان‏‌های کاروانسرا در دوران صفوی می‏‌تواند نشانه‌ای از فعالیت‏هایی که مشخصا در دیگر نواحی صفوی دنبال نمی‏‌شده است تعبیر شود، یعنی استفاده از طراحی صوری مانند مساجد ایالتی عثمانی، چنانچه به مثابه سنت معمول، شاه عباس اول بیشتر آنها را ساخته بود. وجود نوعی دفتر مرکزی که کار را هماهنگ کند و در آن‏ گونه‏‌های استاندارد کاروانسرا استنتاج شوند کاملا ممکن می‏‌نمود.»

 

بی‌شک مهم‌ترینِ این کاروانسراها، کاروانسرایی است که امروز بدل به هتل عباسی اصفهان شده است و احتمالا بهترین حال را میان این کاروانسراها دارد. دیگر، کاروانسرای مادرشاه است که گفته می‌شود آخرین کاروانسرا تا پیش از رسیدن کاروانیان به پایتخت صفوی بوده و در ۲۰ کیلومتری شمال شاهین‌شهر واقع است و هم‌اکنون و پس از مرمت، محل بازدید مسافران شده است.

 

همچنین کاروانسرای شاه‌عباسی بهجت‌آباد در روستای بهجت آباد در۶۰ کیلومتری شمال شرقی‏ اصفهان،  کاروانسرای شاه‌عباسی دمبی در روستای دمبی در۵۰ کیلومتری شمال شرقی اصفهان، کاروانسرای شاه‌عباسی مورچه خورت در روستای‏ مورچه خورت در ۵۴ کیلومتری شمال غربی اصفهان، کاروانسرای شاه‌عباسی سفیدآب در ۶۰ کیلومتری شرق مرنجاب و در جنوب غربی پارک ملی کویر و در نزدیکی سرمحیط‌بانی سفیدآب، کاروانسرای شاه‌عباسی گبرآباد در پنج کیلومتری شهر قمصر، کاروانسرای شاه‌عباسی کوهاب نطنز ، کاروانسرای شاه‌عباسی گز در ۱۷ کیلومتری شمال‏ اصفهان، کاروانسرای شاه‌عباسی شیخ علیخان  در روستای چاله سیاه(جهاد آباد) در ۴۵ کیلومتری شمال غربی اصفهان، کاروانسرای شاه‌عباسی بلاباد در روستای بلاباد در دهستان لای سیاه در ۶۰ کیلومتری نایین، کاروانسرای شاه‌عباسی ملک در شمال شهرستان شهرضا در جوار امامزاده شاهرضا، کاروانسرای شاه‌عباسی مرنجاب از توابع آران و بیدگل، هتل کاروانسرای عباسی کوهپایه در شهر کوهپایه در ۷۵ کیلومتری نایین، کاروانسرای شاه‌عباسی آوه در شهر آوه در در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی ساوه، کاروانسرای شاه‌عباسی شهرستان بیستون، کاروانسرای شاه عباسی بخش خرانق شهرستان اردکان، کاروانسرای شاه‌عباسی شهرستان میبد، کاروانسرای شاه‌عباسی کرج، کاروانسرای شاه‌عباسی نیشابور، کاروانسرای شاه‌عباسی گدوک در حوالی فیروزکوه، کاروانسرای ینگه امام ساوجبلاغ، کاروانسرای شاه‌عباسی شهرستان ایوانکی، کاروانسرای شاه‌عباسی شهر ری، کاروانسرای شاه‌عباسی کنارگرد در ابتدای ورودی شهر حسن‌آبادفشافویه، کاروانسرای شاه‌عباسی خواجه نظر در جلفا، کاروانسرای شاه‌عباسی فرسفج در ۲۳ کیلومتری جنوب غربی تویسرکان، کاروانسرای شاه‌عباسی رفسنجان، کاروانسرای شاه‌عباسی مرودشت، کاروانسرای شاه‌عباسی رشت در ۳۵ کیلومتری جنوب رشت و ۴ کیلومتری امامزاده هاشم، کاروانسراهای میاندشت در ۴۵ کیلومتری شرق میامی، کاروانسرای شاه‌عباسی زین‌الدین در مهریز، کاروانسراهای شاه‌عباسی مرند در روستای پیام (یام) مرند، کاروانسرای شاه عباسی ابوزیدآباد در روستای ابوزیدآباد کاشان و کاروانسرای شاه‌عباسی پاسنگان در ۲۰ کیلومتری جاده قدیم قم - کاشان، از جمله این برساخته‌ها هستند که البته شرح ویژگی‌های هریک مجالی مستوفا می‌طلبد اما همین نام‌ها – که بیش از این هم هست – نشان از خدمتی دارد که شاه عباس اول به مردم ایران کرد، علی‌رغم مظالم بسیاری که به آنان روا داشت.

منبع: ایرنا

 

 

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما