اگر تاریخ نبود / مهدی محقق
|۹:۳۲,۱۳۹۸/۱۰/۲۵| بازدید : 52 بار

 

 

مراسم نکوداشت دکتر احسان اشراقی عضو پیوسته فرهنگستان علوم و استاد تاریخ دانشگاه تهران عصر امروز در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار می شود .متن پیش گفتار زندگینامه وی به قلم دکتر محقق که امروز در مراسم توزیع خواهد شد ،در این مجال از نظرتان می گذرد.

 

بسم الله الرحمن الرحیم

«الحمداللِّه الذّی جَعَل سِیَرَ الأولین الغابِرین عِبَراً للآخرین العابرین»: سپاس خدایی را که سیرت و زندگی پیشینیان را عبرت و پند برای آیندگان قرار داد.

در تمدن اسلامی علم تاریخ به صورت‌های مختلف دیده می‌شود؛ برخی مانند محمد بن جریرطبری تاریخ را با روش فقهی و حدیث مدوّن ساخته، برخی دیگر مانند ابن‌مسکویه روش فلسفی را در کتاب تجارب‌الامم برگزیده و برخی دیگر توجه خود را به تواریخ محلی معطوف داشته‌اند همچون مؤلفان تاریخ قم و تاریخ بخارا و تاریخ بیهق حتی جلال‌الدین عبدالرحمن سیوطی در یکی از آثار خود می‌گوید که در خراسان و ماوراءالنهر شهری نیست مگر عالمی از آن شهر تاریخ آن شهر را به صورت کتاب یا مقاله‌ای مفرد تألیف کرده است.

چنانکه در آغاز این گفتار یاد شد، مهمترین هدف تاریخ این بوده است که سیرت و روش گذشتگان نمونه‌ای برای آیندگان قرار گیرد. ناصرخسرو قبادیانی گوید:

نامه شاهان عجم پیش خواه

یک ره و بر خود به تأمّل بخوان

کوت فریدون و کجا کیقباد؟

کوت خجسته عَلَم کاویان؟

سام نریمان کو و رستم کجاست؟

پیشرو لشکر مازندران

بابک ساسان کو و کو اردشیر؟

کوست؟ نه بهرام نه نوشیروان!

این همه با خیل و حشم رفته‌اند

نه رمه مانده ست کنون نه شبان

متنبّی هم گفته است:

أین الأکاسره الجبابره الأولی

کَنَزوا الکُنوزَ فما بقینَ و لا بقوا

یعنی: «کجا هستند آن خسروان و جبّاران که گنجینه‌ها انباشتند که نه خود ماندند و نه آن گنجینه‌ها.»

مردمان، نسلاً بعد نسل، اخبار پیشین را دریافت می‌دارند و تاریخ است که این نسل‌ها را به هم پیوند می‌دهد.

چو ما از رفتگان گیریم اخبار

ز ما گیرند اخباری به ناچار

بیناتری الانسان فیها مُخبراً

حتی یُری خبیراً من الاخبار

در علم تاریخ است که اعیاد و جشن‌های ملی و مذهبی ذکر می‌شود و تداوم فرهنگ‌ها با آن باقی می‌ماند همچون عید اضحی (گوسپند کشان) و عید فطر (روزه‌گشایان) که از اعیاد مذهبی مسلمانان به شمار می‌آید و عید نوروز، جشن مهرگان که عیدهای ویژه ایرانیان است و هر دو که از اعیاد ملّی هستند، نزد ایرانیان گرامی داشته می‌شوند. صاحب کتاب یتیمه ‌الدهردر بیت زیر، عیدهای ملی و مذهبی را در این بیت کنار هم یاد کرده است:

لکَ یا سِیّدی دعاءالفطر و الأضـ حی و یوم النیروز و المهرجان

کلمه «تاریخ» هرچند دامنه وسیع و معانی متعددّی در فرهنگ و تمدن اسلامی دارد ولی بیشتر، دو معنی زیر از آن متبادر می‌گردد: یکی شناخت ایام هفته و ماه و سال که از آن تعبیر به «گاه‌شماری» یا «گاه‌شناسی» می‌شود که در عربی آن را «معرفه المواقیت» گویند و کلمه «تقویم» هم در این مورد به کار می‌رود که در بلاد اسلامی آغاز آن را به پیشنهاد حضرت علی ‌بن ابی‌طالب (ع) از هجرت پیامبر اکرم (ص) از مکه به مدینه محسوب می‌دارند و می‌گویند در این سال است که پیامبر، زمین شرک را ترک فرمود و حق از باطل جدا گشت و اسلام و مسلمانان عزّت یافتند. شمارش این تقویم بر پایه ماه‌های قمری بوده که ایرانیان در برابر آن، ماه‌های شمسی را که فصول سال در آن ثابت می‌ماند به کار می‌برند. اعیاد و رخدادهای مذهبی همچون عید فطر و اضحی در تقویم قمری و جشن‌های ملّی همچون نوروز و مهرگان در تقویم شمسی ملاحظه می‌گردد.

گاه‌شماری ایرانیان امروزه هرچند به نام تاریخ شمسی و قمری خوانده می‌شود ولی تاریخی هم پیش از این بوده که به نام تاریخ یزدگردی خوانده می‌شده. برخی مسائلی همچون خمسة مسترقه (پنجة دزدیده)، سال‌های کبیسه (بهیزک) را نیز از مباحث تاریخ شمرده‌اند که پس از اسلام اشاره بر آن مدح است چرا که شاعر [مراد از شاعر عنصری است] گوید:

تا همی در اول شوال باشد روز عید

تا همی مسروقه اندر آخر آبان بود

و یا آنکه وقتی پس از اسلام کبیسه مورد فراموشی قرار گرفت و نوروز در محل اصلی خود که آغاز اعتدال ربیعی باشد متغیر گشت و این اختلال در فصول پدید آمده و این اختلال در مسأله زمان خراج به وجود آورد، در زمان معتضد (خلیفه عباسی) یکی دو ماه بر سال اضافه کردند تا نوروز در جای اصلی خود قرار گیرد. و بحتری شاعر عرب در این باره می‌گوید:

انّ هذا النیروز عاد الی العهد الّذی کان سنّهُاردشیر

انت حوّلته الی الحاله الاولی و قد کان حائراً یستدیر

از آنجا که جعل و تحریف در حوادث تاریخی رخ می‌دهد، روش‌شناسی تحقیق در تاریخ موجب می‌گردد که اخبار و احادیث درست تاریخی از نادرست جدا گردد.

صلاح‌الدین صفدی در فصل نهم از کتاب خود الوافی بالوفیات که آن را به نام فی فوائدالتاریخ موسوم ساخته گوید:

از فوائد علم تاریخ، واقعه رئیس‌الرؤساء است با یک یهودی که نامه‌ای از پیغمبر داشت که جزیه را از اهل خیبر برداشته و صحابه از جمله علی بن ابی طالب (ع) بدان گواهی داده‌اند.

این اشاره است به داستانی که یاقوت حموی آن را در معجم‌الادباء چنین بیان داشته است:

یهودیان ادّعا می‌کردند که رسول خدا نامه‌ای به اهل خیبر نوشته و آنان را از جزیه معاف کرده و صحابه از جمله علی بن ابیطالب آن را گواهی کرده‌اند. رئیس‌الرؤساء القائم بامرالله آن را بر خطیب بغدادی عرضه داشت. خطیب گفت این نامه مجعول و مزوّر است زیرا گواهی معاویه بن ابی‌سفیان در ذیل آن است و حال آنکه معاویه روز فتح مکه اسلام آورد و واقعه خیبر در سال هفتم از هجرت بوده و شهادت سعد بن معاذ در آن است و او در سال پنجم وفات یافته است.

ابن‌اثیر در کتاب الوشی المرقوم درباره اهمیت علم تاریخ می‌گوید: اگر تاریخ نبود انساب و احساب به باد فراموش سپرده شده بود و انسان نمی‌دانست که اصلش از خاک بوده است و نیز اگر علم تاریخ نبود دولت‌ها با مرگ حاکمان از بین رفته بودند و متأخران بی‌خبر از حال متقدمان می‌ماندند. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی مفتخر است که نکوداشت استادی را بر پا می‌دارد که شخص بنده نزدیک نیم قرن با ایشان در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دوست و همکار بوده و استاد و دانشجو همه از عمل سرشار و اخلاص حسنه استاد دکتر احسان اشراقی به نیکی یاد می‌کنند.

ما از خداوند متعال خواستار هستیم که این وجود شریف را برای ملت ایران به ویژه برای اهل علم و تاریخ تندرست و باقی نگه بدارد. بعون الله تعالی و کرمه

بهمن‌ماه ۱۳۹۵

منبع: روزنامه اطلاعات

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما