زبان ستایش برای مرد زبان‌شناس
|۱۱:۴۳,۱۳۹۸/۱۰/۲۱| بازدید : 378 بار

 

روایت‌های دو چهره فرهنگی درباره فعالیت‌های محمدرضا باطنی در سالروز تولدش

معصومه ابراهیم‌نژاد- امیر مهنا: محمدرضا باطنی را می‌توان یكی از سختكوش‌ترین چهره‌ها در زمینه زبان‌شناسی معرفی كرد. مردی كه با پشت‌سر گذاشتن فراز و نشیب‌های زیاد در زندگی، اكنون حال و هوای خوشی‌ ندارد، اما هیچ‌گاه تقاضای دیدار دوستدارانش را رد نمی‌كند و مثل همیشه با آغوش باز پذیرای آنهاست. نكته جالب‌توجه درباره باطنی این است كه لطف دیگران را درباره خودش فراموش نمی‌كند اما كمك‌های شایانی را كه خودش به دیگران كرده، «وظیفه» خود می‌داند. محمدرضا باطنی متولد ۱۳۱۳ در اصفهان است. او تحصیلاتش را تا ششم ادبی در اصفهان گذراند. دكتر باطنی سال ۱۳۳۶ دانشجوی سال اول زبان انگلیسی دانشسرای عالی شد و در ۱۳۳۹ لیسانس زبان انگلیسی را دریافت كرد. به موجب قانون آن روزگار كسانی كه شاگرد اول می‌شدند می‌توانستند به خارج از كشور برای ادامه ‌تحصیل بروند. باطنی نیز برای تحصیل دانشگاه لیدز (Leeds) انگلستان ادامه تحصیل داد و موفق به دریافت «دیپلم بعد از لیسانس با درجه‌ ممتاز» شد و سال بعد فوق‌لیسانس (M.A.) در زبان‌شناسی با گرایش ادبیات از همان دانشگاه را كسب كرد. كارنامه پژوهش‌ها و تالیفات دكتر باطنی در حوزه‌ مسائل تئوریك زبان‌شناسی تاكنون در هشت جلد منتشر شده كه مهم‌ترین اثرش كتاب «توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی» بیش از نیم قرن در تمامی مراكز دانشگاهی تدریس می‌شود.

 

 

 

در شناخت ‌بیشتر دكتر باطنی و شور و اشتیاقش در زمینه تحصیل باید گفت كه او دوران ابتدایی را در اصفهان به تحصیل مشغول شد و در تمام سال‌های ابتدایی شاگرد اول بود‌، اما زمانی كه پدرش به بیماری لاعلاجی دچار شد، به دلیل فقر مالی در 12 سالگی از تحصیل دست شست و به كار پادویی در بازار اصفهان پرداخت. پس از چند سال كار در بازار، شاگرد یك مغازه خرازی در چهارباغ اصفهان شد و این نقطه عطفی در زندگی‌اش به حساب آمد. از این زمان ضمن كار در مغازه با شركت در كلاس‌های شبانه در

18 سالگی، سیكل اول دبیرستان را به پایان برد و وارد كار معلمی شد. پنج سال در روستاها و دهات استان اصفهان به شغل معلمی سرگرم بود. در این ایام به دلیل روح حقیقت‌جویش مدام با برخی مدیرانی كه در پی سوءاستفاده‌های مالی از دانش‌آموزان روستایی بودند، درگیر می‌شد و همین امر سبب شد در این مدت به چند روستا انتقالش دهند كه آخرینش روستای دولت‌آباد بود. در اینجا بود كه بار دیگر شروع كرد به درس خواندن. می‌خواست دیپلم ریاضی بگیرد اما لازمه‌اش این بود كه به‌طور مرتب كلاس برود و او نمی‌توانست. ناچار به فكر دیپلم ادبی افتاد چون نیاز به حضور مرتب در كلاس نداشت و می‌توانست درس‌ها را پیش خودش بخواند و امتحان بدهد. یكی از اتهاماتش این بود كه در ماجرای ترور شاه در كاخ مرمر دست داشته است. مدتی بعد كتابی را كه قرار بود به عنوان پایان نامه در لندن از آن دفاع كند، با جرح و تعدیل‌هایی به فارسی برگرداند و با عنوان «توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی» در دوره تازه تاسیس دكترای زبان‌شناسی دانشگاه تهران از آن دفاع كرد و دكترایش را گرفت. از این رو بهتر دید خود را به دانشگاه تهران كه تازه رشته زبان‌شناسی دایر كرده بود، منتقل كند. در این زمان دكتر محمد مقدم رییس دپارتمان زبان‌شناسی دانشگاه بود و هم او بود كه زمینه انتقال محمدرضا باطنی را به دانشگاه تهران فراهم كرد. از همان روز اول كه پا در دانشگاه تهران به رشته زبان‌شناسی گذاشت، متوجه شد تقریبا هیچ‌كس نمی‌داند زبان‌شناسی یعنی چه. همه فكر می‌كردند زبان‌شناس كسی است كه چندین زبان خارجی می‌داند یا درباره ریشه لغات اطلاعات وسیعی دارد. افراد دانشگاهی ایران هم از زبان‌شناسی تصور فیلولوژی یا فقه‌اللغه داشتند. باطنی برای زدودن چنین تصویر اشتباهی تلاش‌های فراوانی صورت داد و از همان ابتدا اولین مقاله را با این عنوان نوشت كه «زبان‌شناسی چیست؟» از آن پس مقاله‌های بسیاری نوشت و كتاب‌های متعددی در زمینه زبان‌شناسی از او به چاپ رسید كه پاره‌ای از آنها بارها و بارها تجدید چاپ شده است. دكتر باطنی در زمان ریاست عالیخانی بر دانشگاه تهران یك سال به عنوان مامور خدمت، ریاست اداره آموزش دانشسرای عالی را برعهده گرفت و به وضعیت آنجا سر و سامانی داد.

 

 

 

ژاله آموزگار: با اخلاق و ثابت‌قدم

در میان همكاران قدیمی استاد باطنی شاید كسی ‌وجود نداشته باشد كه همواره از سختكوشی و انسانیت او سخن به میان نیاورد. تحمل ‌مشكلات، كمك ‌كردن به دیگران و همچنین كارهای ارزنده مداوم در عرصه تولید آثار فاخر همان نكته‌ای است كه دكتر ژاله‌ آموزگار به آنها اشاره می‌كند: به عنوان یكی از همكاران قدیمی و دوست و همسفر روزهای خوش و كمتر خوش دكتر باطنی می‌خواهم در آستانه 88 سالگی‌اش بگویم: ممنون دكتر باطنی عزیز كه در این سرزمین به دنیا آمدی و فرزند این سرزمین باقی ماندی. ممنون كه استعداد ذاتی خود را هدر ندادی و با وجود همه مشكلاتی كه داشتی و بارها از آن سخن گفته‌ای، تلاش كردی كه بیاموزی و باز هم بیاموزی و هرگز از آموختن بازنایستادی. ممنون كه این‌قدر خوب زبان‌شناسی را آموختی و با نثر سهل و ممتنع خود آن را همگانی كردی و این آثار ارزنده را به وجود آوردی كه دستمایه پژوهشگری است كه به این وادی گام می‌نهد. ممنون كه به خودت ایمان داشتی، محكم و استوار باقی ماندی و سعی كردی این خصیصه را به اطرافیانت هم منتقل كنی. ممنون كه مفید، درستكار، با اخلاق و ثابت‌قدم بودی و باقی ماندی و به هر بادی از این سو به آن سو كشیده نشدی و اگر موردی پیش آمد، شجاعانه به اشتباهت اقرار كردی. ممنون كه این همه درد را بردبارانه تحمل كردی و با تمام وجودت كوشیدی كه زنده بمانی، هر كس جای تو بود، با این همه مشكلات جسمی و روحی در علم را به روی خود از مدت‌ها پیش بسته بود.

 

ممنون كه تو سعی كردی با قامت افراشته باقی بمانی و این فرهنگ و هنر را به ما هدیه كنی. ممنون كه هنوز هم كار را تمام شده نمی‌پنداری و همچنان بدان می‌افزایی، برای اینكه در منطق تو توقف نیست و از این رو همه همیشه در كمالی. ممنون كه دانسته‌ها و تجربیاتت را به بیانی محكم، ساده و روشن در اختیار دانشجویانت گذاشتی و این برجستگان را پرورش دادی. ممنون كه با ما ماندی، با ما آه كشیدی، با ما لبخند زدی و همچنان به این سرزمین خدمت كردی و آشیانه‌ات را به دیار دیگری نبردی، چون خوب می‌دانی وطن را نمی‌شود در كوله‌بار گذاشت و برد.

 

من جزو آدم‌های خوشبختی بودم كه همكار و دوست شدم و به یاد می‌آورم لحظات گرانبها و دلپذیری را كه در كنار استادان عزیز و دانشمند دلسوزی چون تو و دیگر همكاران گروه‌مان گذراندیم و ساعت‌های كاری‌مان را به خوش‌ترین لحظات زندگی‌مان تبدیل كردیم. با هم می‌نشستیم، از هم می‌آموختیم، همدیگر را دوست می‌داشتیم و به هم احترام می‌گذاشتیم، همدل و همزبان بودیم، اگرچه هر از گاهی از هم رنجیده خاطر هم كه می‌شدیم، اما آشتی‌های‌مان را از یاد نبرده بودیم. و اكنون دكتر باطنی عزیز كه یادگاری از آن جمع بزرگ استادان سابق گروه‌مان است، با هم‌دردهایش پا به سن 85 سالگی گذاشته و من از او می‌خواهم باز هم تلاش كند كه محكم و

قد افراشته باقی بماند.

 

رضا نیلی‌پور: چراغ «مقوله و میزان» زبان‌شناسی علمی

پیشتازی استاد باطنی در طرح مسائل نوین حیطه زبان‌شناسی‌ علمی و همچنین گام ‌گذاشتن در مسیرهای پرخطر و البته پربار در این زمینه یكی دیگر از مواردی است كه اساتید زبان و ادبیات فارسی همیشه از آن سخن‌ گفته‌اند. دكتر نیلی‌پور در این باره می‌گوید: «سخن گفتن درباره جایگاه علمی دكتر باطنی استاد فرزانه و فرهیخته ما به‌دلیل غنا و ابعاد گسترده آثار علمی ایشان در زبان‌شناسی علمی ایران و علوم وابسته كه امروز به علوم‌شناختی معروف شده كارآسانی نیست، ولی برای من كه از همان نخستین سال‌های بنیانگذاری زبان‌شناسی در ایران به همت زنده‌یاد دكتر محمد مقدم افتخار دانشجویی ایشان را داشتم و همواره از فیض حضور علمی او بهره‌مند بوده و ناظر پایداری‌های علمی و اصول اخلاقی ایشان بوده‌ام، اشاره به گوشه‌‌ای از برداشت‌های شخصی خودم چندان دشوار نیست. دكتر باطنی جوان را نخستین‌بار در میانه‌های دهه 1340 با معرفی نظریه زبان‌شناسی «مقوله و میزان» هالیدی زبان‌شناس نامدار انگلیسی برای زبان فارسی از نظر علمی شناختیم. در آن دوران دكتر باطنی با دقت خاص خود نه تنها با صدای رسای خود نظریه «مقوله و میزان» را به جامعه زبان‌شناسی ایران معرفی كرد، بلكه با زیركی خاصی این نظریه را با شواهدی از زبان زنده فارسی معرفی و پیاده كرد. نتیجه همین پژوهش‌های علمی در زبان‌شناسی نوین ایران بود كه نخستین‌بار در یك كتاب به چاپ رسید. زمانی این نظریه علمی زبان‌شناسی در ساختمان دستوری زبان فارسی در انتشارات امیركبیر به جامعه علمی ایران معرفی شد كه ملاك دستور‌نویسی فارسی در ایران همان ملاك‌های «دستورنویسی سنتی» بود. در آن سال‌ها معرفی نظریه جدید «مقوله و میزان» برای زبان فارسی بسیاری از پیش‌فرض‌های پیشین دستور زبان سنتی را در دانشكده ادبیات دانشگاه تهران حتی برای استادان بنام ادبیات فارسی به چالش می‌كشید، به همین سبب توجه بعضی استادان جوان ادبیات فارسی علاقه‌مندان به زبان‌شناسی علمی را نیز به خود جلب كرده بود. كلاس «مقوله و میزان» دكتر باطنی با شركت دكتر محمد مقدم و جمع كثیری از دانشجویان و بعضی استادان ادبیات فارسی همچون دكتر شفیعی كدكنی رونق خاصی داشت و به دلیل تازگی تحلیل‌های دستوری نوین و تعارض با بعضی ادعا‌های دستور سنتی گاه بحث و جدل‌های دو طرفه و جدی در می‌گرفت و دكتر باطنی هم با دقت خاص و به شیوه‌ای روشمند با نمونه‌هایی از زبان زنده گفتاری و نوشتاری فارسی و در چارچوب همان نظریه «مقوله و میزان» پاسخگو می‌شد. از همین رو بود كه نظریه «مقوله و میزان» در دستورنویسی زبان فارسی اثری ماندگار شد. به همین سبب امسال ما شاهد سی‌وششمین چاپ همین كتاب بودیم. آثار زبان‌شناسی دكتر باطنی از همان ابتدا با نوعی نگاه فلسفه انسانی و فرهنگی نسبت به ساخت و كار ذهن و كاركرد‌های شناختی زبان در مغز درآمیخته بود و همخوانی داشت. با اینكه دكتر باطنی از نزدیك با نظریه زبان‌شناسی صوری چامسكی آشنایی داشت ولی به دلیل كم‌توجهی این نظریه به خصوصیات فرهنگی و معناشناختی زبان هیچ‌گاه شیفته این نظریه صورت‌گرا نشد. به گمان من آثار زبان‌شناسی دكتر باطنی در چند حوزه پیشتاز و تاثیرگذار بوده است. نخست در حوزه رواج بینش علمی نسبت به كاركرد‌های‌ شناختی زبان نه تنها در بین جامعه علمی بلكه در سطح كتاب‌های درسی ابتدایی و دبیرستانی. این بینش علمی نسبت به زبان هم در حوزه دستور‌نویسی فارسی و هم در دوران فعالیت‌های دانشگاهی او و حتی در سال‌هایی كه از محیط دانشگاه رهایش كردند در حوزه فرهنگ‌نویسی رشته‌های علمی یا فرهنگ‌نویسی یك زبانه فارسی و فرهنگ‌نویسی‌های دوزبانه انگلیسی به فارسی و فارسی به انگلیسی ادامه یافت و در حوزه‌های مختلف بین‌رشته‌ای زبان آثار گرانبهایی به جا گذاشته‌اند.

 

مرور كوتاهی بر زندگی شخصی و منش علمی و اخلاقی و آثار علمی دكتر باطنی حكایت از حضور پررنگ «مقوله و میزان» در همه ابعاد زندگی او دارد و به همین سبب هم هرگز اجازه نداد به هر قیمتی ناظر بی‌تفاوتی بر ناروایی‌های اجتماعی باشد و با وجود بی‌مهری‌هایی كه در حق او شده و سختی‌هایی كه در زندگی شخصی كشیده در آستانه 88 سالگی با صدایی رسا برای‌مان شعر می‌گوید و شعر می‌خواند و همچنان بر رسالت علمی خود پایدار و وفادار مانده است. دكتر باطنی بیشترین آثار علمی ماندگار خود را به‌ویژه در حوزه فرهنگ‌نویسی دو زبانه و حوزه‌های علوم‌شناختی زبان در شرایط سخت زمانه و در سال‌های دور از محیط كسالت‌آور دانشگاهی به جامعه علمی و فرهنگی تحویل داده است. درسی كه از مقاومت‌ها و پایداری‌های علمی دكتر باطنی می‌توان گرفت این است كه راه علمی راهی است ناهموار و حتی در شرایط سخت زمانه هم می‌توان آثار علمی گرانبهایی برای آیندگان به ارمغان گذاشت. عمرش در كنار همسر فرزانه و دانش پرورش و فرزندان برومندش برای خدمت علمی بیشتر به جامعه علمی پایدار باد.

منبع: روزنامه اعتماد

برچسب ها :


اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما