دائرةالمعارف بزرگ اسلامی پدیده ای نادر در ایران است/ احمد پاكتچی
|۷:۵۳,۱۳۹۸/۹/۲۴| بازدید : 392 بار

 

 

دایــره‌الـمعارف‌نویسی كاری گروهی است. وقتی دایره‌المعارف‌نویسی در غرب شروع شد، یك كار گروهی بود. تا به امروز نیز دایره‌المعارف‌ها با یك كار گروهی، موفق هستند. دایره‌المعارفی كه یك نویسنده داشته باشد، قطعا به اهدافش دست نمی‌یابد، زیرا یك نفر چنین اشرافی به حوزه‌های گوناگون معرفت ندارد. این كار گروهی چشم اسفندیار ما بوده و هست. اینكه نهادی مثل دایره‌المعارف بزرگ اسلامی‌ توانسته در حدود ثلث قرن عده‌ای را برای كار گروهی جمع كند، پدیده‌ای نادر در ایران است. معمولا در ایران حركت‌های جمعی از شركت‌های تجاری گرفته تا كارهای علمی ‌متاسفانه بسیار ناپایدارند.

 

ما پهلوانانی مثل مرحوم دهخدا داشته‌ایم كه كار فردی كرده‌اند. البته كارهای جمعی هم داشته‌ایم، مثلا در دوره ناصری نامه دانشوران ناصری را داریم كه كاری جمعی است كه متاسفانه ناتمام ماند؛ یعنی ما شبیه اصحاب دایره‌المعارف، اصحاب نامه دانشوران داشتیم، اما در دوره‌های بعدی بیشتر شاهد كارهایی از جنس پهلوانان هستیم؛ ما رستم‌هایی را در ساحت علم خودمان داریم تا گروهی كه با هم كار گروهی كنند. در یك و نیم قرن اخیر درك نیاز به دایره‌المعارف در ایران وجود داشت كه نمونه بارزش استقبال گسترده دانشوران و اهل فرهنگ ایرانی از دایره‌المعارف قرن بیستم محمد فرید وجدی (نویسنده مصری) است. افكار فرید وجدی بسیار در شكل‌دهی به اندیشه متفكران ما موثر بوده است. شاید بتوان گفت فرید وجدی به اندازه دكتر شریعتی در یك نسل پیش از او موثر بوده است. این نشان‌دهنده آن است كه نیاز به دایره‌المعارف در ایران و منطقه ما وجود داشته است. این نیاز باعث شده گام‌هایی برداشته شود. چندبار تصمیم به نوشتن دایره‌المعارف گرفته شد، مثلا در فرهنگستان اول مساله نوشته شدن دایره‌المعارف مطرح شد كه به سرانجام نرسید. در كشورهای پیرامون ما نیز چندین كار دایره‌المعارفی انجام گرفت. این نشان می‌دهد دركی از این مساله بوده و هست؛ مثل دایره‌المعارف آریانا در افغانستان یا دایره‌المعارف‌هایی كه در تركیه نوشته یا ترجمه شد. شاید ما دیرتر وارد این عرصه شدیم، اما تصور می‌كنم در سال 1350 این نیاز به‌طور جدی احساس و حركت‌هایی نیز آغاز شد. یكی از آنها دانشنامه ‌ایران و اسلام به سرپرستی احسان یارشاطر است. بعد از انقلاب آن نیاز اجتماعی به دایره‌المعارف‌نویسی با یك موتور محركه خیلی قوی به نام انقلاب همراه شد كه ناگهان منجر به شكل‌گیری چند نهاد مختلف شد. در كنار این انگیزش اجتماعی، باید از انگیزه‌های شخصی بزرگانی كه كار دایره‌المعارفی كردند، یاد كرد.

هر یك از این بزرگان به تنهایی انگیزه قوی برای نگارش دایره‌المعارف داشتند. بسیاری از این بزرگان مثل مرحوم زریاب خویی، مرحوم ایرج افشار، مرحوم زرین‌كوب، مرحوم شرف‌الدین خراسانی و استاد مجتبایی، متفكرانی بودند كه ‌این نیاز را احساس كرده بودند و وقتی این نهاد برقرار شد، گرد این پرچم جمع شدند و تصمیم به همكاری گرفتند، بنابراین حتما انگیزه‌های خودآگاه نیز در این كار بوده است. برخی از بزرگان یاد شده پیش از آن با مرحوم دكتر مصاحب كار كرده بودند و كاملا درگیر مساله دایره‌المعارف‌نویسی بودند. كشور ما ساختارهای خاص و پیچیده‌ای دارد. من 30 سال است كه در مركز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی كار می‌كنم. تا جایی كه به محتوای مقالات مربوط می‌شود، به جز الزامات و حساسیتی كه در كلیت جامعه وجود دارد، تاكنون محدودیتی احساس نكرده‌ام. از این حیث باید از نهادهایی كه به ‌این موسسه كمك كرده‌اند نیز تشكر كرد كه در عین یاری، سعه صدر داشته‌اند. اما به هر حال معتقدم كه موسسات دایره‌المعارفی در درازمدت باید به سمت استقلال مالی حركت كنند. در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی ‌به‌طور تقریبی مخاطب ما پژوهشگران، دانشجویان و فارغ‌التحصیلان تحصیلات تكمیلی هستند كه چه در دانشگاه و چه در حوزه، در زمینه فرهنگ و تمدن ملل اسلامی‌ مطالعه می‌كنند. البته مثلا در دانشنامه ‌ایران یا دانشنامه فرهنگ مردم ایران مخاطبان فرق می‌كنند.

 

ویژگی فكر و معرفت دیالوگ و گفت‌وگو است و اگر در وضعیت مونولوگ باشیم، علم مثل موجی بدون حركت، از میان می‌رود. علمی‌ كه شكل مونولوگ بیابد و نتواند در گفت‌وگو قرار بگیرد، از علم بودن ساقط می‌شود، بنابراین مهم این است كه در كنار یاد گرفتن كار جمعی، اهل گفت‌وگو شویم. من نسبت به خو گرفتن ایرانیان به كار جمعی در دهه‌های اخیر خوش‌بین هستم. در كنار این باید یاد بگیریم كه به دیگران گوش دهیم. یاد گرفتن گوش دادن و تحمل نقد و گفت‌وگو، هرچند دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشیم، بسیار ضروری است.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما