فضل‌الله روزبهان خنجی یا غزالی ثانی؟
|۱۲:۳۱,۱۳۹۸/۶/۲۳| بازدید : 77 بار

 

محمد رجبی: به تازگی، كتاب «فقیه سرگردان»، تألیف عارف دانیالی از سوی انتشارات تیسا منتشر شده است. این كتاب، نخستین تك‌نگاری مستقل در مورد اندیشمند و مورخ بحث‌برانگیزِ ایران و جهان اسلام، فضل‌الله روزبهان خنجی است؛ چهره‌ای كه اگرچه تاكنون در جامعه‌ فكری ایران كمابیش ناشناخته مانده، اما به‌سادگی نمی‌توان از كنار نام او گذشت. زندگی پُرحادثه روزبهان، سیمای دراماتیكی به او داده كه نویسنده كتابِ حاضر در روایت پُرتنشِ خویش بدان عینیت بخشیده است. سرنوشت فضل‌الله روزبهان خُنجی از بسیاری جهات، روشنگر جریانات فكری- اجتماعی-‌ سیاسی ایران در اواخر قرن نُهم و اوایل قرن دهم ه.ق است؛ روزبهان خُنجی، مهم‌ترین و موثرترین جریان‌های سیاسی و اجتماعی را در یكی از حساس‌ترین و درهم‌ریخته‌ترین مراحل تاریخی این كشور ثبت كرده و خود نیز در بسیاری از مسائل مورد بحث به موضع‌گیری پرداخته و نقادانه به داوری برخاسته است. او به زمانه‌ای تعلق داشت كه مدام، مناسبات میان نیروها در حال باژگونی بود و قدرت به سرعت دست به دست می‌شد. او در آستانه امر نو، بر یك گُسل تاریخی ایستاده: در تقاطع سه راه آق‌قوینلوها، صفویه و اُزبكان؛ روزگاری كه سیاست اصلاحات ارضی یعقوب آق‌قوینلو و انحطاط سیستم فئودالی، مقدمات فروپاشی آق‌قوینلوها و ظهور صفویه را ممكن كرد و چنان شد كه به سرزمین ماوراء‌النهر كوچ كرد و از تحركات شیبانی‌خان اُزبك نیز گزارشات دقیقی را ثبت كرد. به روزگار جوانی، دومین آتش‌سوزی مسجدالنبی را به چشم دید و اگر از آن گزارش نمی‌كرد خبر چندانی از این واقعه به ما نرسیده بود. روزبهان خُنجی در سفرهای دور و درازش همچون ناظری جست‌وجوگر به تماشای دقایقِ آداب و عادات مردمان نشسته و از شهرها، خانه‌ها، مهمانی‌ها و سوگواری‌ها، غذاها و صدقات و آداب‌های زیارتِ مكان‌های متبرّك با ذكر جزییات سخن گفته است؛ توصیفاتی كه یافته‌هایی غنی برای پژوهش‌های مردم‌شناختی در اختیار خوانندگان می‌نهد. از زبان او، از تكاپوی صوفیان اردبیل برای قدرت باخبر می‌شویم؛ زمانی كه شیخ جنید و شیخ حیدر (پدربزرگ و پدر شاه اسماعیل) ردای پشمینه را از تن بیرون آورده و جامه جنگاوران را پوشیدند. خُنجی در این جهان ملتهب، مهم‌ترین وارث ایرانی كلام اشعری و سیاستِ غزالی محسوب می‌شود؛ خود وقتی بر مزار غزالی حاضر می‌شود، آرزو می‌كند كه «غزالی دیگر» شود. در این میان، نویسنده كتاب حاضر به چالش‌های روزبهان به عنوان یك متكلّم اشعری در نوشتنِ تاریخ می‌پردازد: در غیابِ مفهوم علیت در تاریخ، رخدادها چگونه روایت می‌شوند؟ همچنین، مجادلات روزبهان با اشاعه فلسفه در جهان اسلام به بحث گذاشته شده است. روزبهان، مدافع پرشورِ نظریه تغلب در اندیشه سیاسی است كه مفهوم قدرت و استیلاء را به عنوان یكی از منابع مشروعیتِ حاكمیت مطرح می‌كند. او یگانه مولف شریعت‌نامه‌نویسی در زبان فارسی است و از ابوالحسن ماوردی تأثیرها گرفته است. به همه اینها، باید نفوذ حكمت اشراقی جلال‌الدین دوانی بر او را افزود؛ شرح ویژه او بر رساله حی بن یقظانِ ابن‌طفیل در امتداد این علایق اِشراقی اوست.

 

اما این نوشتار به انعكاس جریان‌های عام فكری-سیاسی در روزبهان بسنده نكرده، بلكه خواسته از یك نمای بسته به خاموشی‌ها و تنهایی‌هایی او نزدیك شود: در اعماقِ صحراها، آنجا كه «آفتاب و درخت و عقاب» به شوقش می‌آورد، مكان‌هایی كه با روح او پیوند داشت، تأملات تنهایی او در هنگام اعتكاف بر مزار خواجه احمد یسوی و چیزهایی از این دست كه او را از دربارها و جنگ‌ها دور می‌كرد و به وادی سكوت می‌بُرد. نگارنده دنبال آن «چیز دگر» بود: چیزهایی كه در روایت‌های رسمی از روزبهان مسكوت مانده است.

 

نوشته‌های سترگ روزبهان خُنجی، ورق‌های زراندودی است كه زیر تلی از خاكسترِ نسیان مدفون شده. این نوشته‌ها برای ما شبیه چیزی است كه از دلِ تاریكی بیرون آمده. با خوانش آثار روزبهان، برخی از زوایای تاریك یكی از ملتهب‌ترین دوره‌های فكری-سیاسی تاریخ قدیمِ ایران به روشنا خواهد آمد.كتاب حاضر، تقلای پُركشمكشی است برای بازگشت به او.

منبع: روزنامه اعتماد

اخبار مرتبط :

ارسال نظر
نام :
ایمیل :
ارسال نظر
نظرات کاربران
میزان اهمیت
ایمیل
توضیحات
ثبت گزارش

ورود

نام کاربری (ایمیل) :
کلمه عبور :
رمز عبور را فراموش کرده اید؟
کاربر جدید هستید ؟ ثبت نام در تارنما