صفحه اصلی / مقالات / آفریقا 9 /

فهرست مطالب

آفریقا 9


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 17 شهریور 1398 تاریخچه مقاله

نقایض‌ جریر و اخطل‌ و نیز فرزدق پس‌ از مرگ‌ آنان‌ تا مدتها مورد بحث‌ ادیبان‌ و دانشمندان‌ بود و علاقۀ شدید ناقدان‌ به‌ مقایسۀ اشعار آنان‌ باعث‌ پیدایش‌ نوعی‌ نقد تطبیقی‌ ــ البته‌ به‌ گونه‌ای‌ ابتدایی‌ ــ و رشد و باروری‌ شیوۀ نقد ادبی‌ شد. از میان‌ منتقدان‌ كهن‌ كمتر كسی‌ است‌ كه‌ دربارۀ این‌ 3 شاعر و مقایسۀ اشعار آنان‌ سخنی‌ نگفته‌ باشد (نك‍ : ابن‌سلام‌، چ‌ یوزف‌ هل‌، 123؛ جاحظ، همان‌، 3/ 272؛ ابن‌ قتیبه‌، الشعر، 1/ 392، 398؛ مرزبانی‌، 105، 118؛ ابوهلال‌، 1/ 205؛ ابوالفرج‌، 8/ 284، 299، 305؛ یغموری‌، 36). 
راویان و نحویان‌ سدۀ 3 ق‌ همچون‌ ابوعمرو بن‌ علا، ابوعبیده‌ معمر ابن‌مثنی‌، حماد راویه‌، ابوعمرو شیبانی‌ و یونس‌ نحوی‌ همه‌ اخطل‌ را برتر از فرزدق‌ و جریر دانسته‌اند و در آثار خود به‌ اشعار وی‌ بسیار استناد كرده‌اند (نك‍ : سیبویه‌، 1/ 177، 186، جم‍ ؛ ابوعبیده‌، 56 -64، جم‍ ؛ ابن سكیت‌، 262؛ مبرد، 1/ 7، 138، جم‍‌ ؛ ابوالفرج‌، 8/ 283، 291-292، 305؛ یغموری‌، 27). از میان‌ شاعران‌، نظر بشار بن‌ برد دربارۀ اخطل‌ اندكی‌ شگفت‌ می‌نماید. وی‌ به‌ هیچ‌ روی‌ اخطل‌ را همسنگ‌ جریر و فرزدق‌ نمی‌داند و معتقد است كه‌ چون‌ اخطل‌ با جریر درافتاد و به‌ هجو قبیلۀ تمیم‌ پرداخت‌، قبیلۀ ربیعه‌ كه‌ با بنی‌تمیم‌ دشمنی‌ داشتند، از روی‌ تعصب‌ اخطل‌ را بزرگ‌ جلوه‌ دادند و نام‌ او را بر سر زبانها انداخته‌، باعث‌ شهرت‌ وی‌ و رونق‌ اشعارش‌ شدند. همچنین‌ می‌گوید: اخطل‌ هرگاه‌ می‌خواست‌ جریر را هجو كند، گروهی‌ از افراد قبیله‌اش‌ را به‌ شراب‌ می‌خواند و هركدام‌ ابیاتی‌ می‌ساختند و او از آن‌ ابیات‌ قصیده‌ای می‌ساخت‌ و برای جریر می‌فرستاد (مرزبانی‌، 126). همین‌ روایت‌ را از قول‌ خود جریر نیز نقل‌ كرده‌اند (همو، 128). البته‌ در روایات دیگری‌ جریر خود به‌ برتری‌ اخطل‌ اعتراف‌ كرده‌، می‌گوید: من‌ هنگامی‌ اخطل‌ را درك‌ كردم‌ كه‌ یك دندان‌ بیش‌ نداشت‌ و اگر یك‌ دندان‌ دیگر می‌داشت‌، بی‌شك‌ مرا می‌خورد (نك‍ : ابوالفرج‌، 8/ 286، 306؛ مرزبانی‌، 118؛ بغدادی‌، 11/ 133). فرزدق نیز در مدیحه‌سرایی‌ وی‌ را بزرگ‌ ترین‌ شاعر عرب‌ دانسته است‌ (ابوالفرج‌، 8/ 286). 

شعر

اخطل‌ شاعری‌ است بدوی‌ و پای‌ بند سنتهای‌ قبیله‌ای‌ و گرفتار در عصبیتی‌ جاهلی كه‌ سراسر زندگی‌ خود را وقف‌ خدمت‌ به‌ آرمانهای‌ قبیله‌ای‌ كرده است‌ (بروكلمان‌، 1/ 206). از نظر او شعر سلاحی‌ به‌ حساب‌ می‌آید كه‌ از یك‌سو باید در مبارزه‌ بر ضد دشمنان‌ به‌ كار گرفته‌ شود و از سوی‌ دیگر رخدادهای‌ شكوهمند قبیله را به‌ خوبی‌ به‌ همگان‌ بنمایاند و در زنده‌ نگه‌ داشتن‌ آنها بكوشد. به‌ همین‌ سبب‌ موضوع‌ اشعار وی‌ را بیشتر مدح‌وهجو تشكیل‌ می‌دهد: مدح‌ حامیان‌ قبیله‌ و هجو دشمنان‌ آن‌ و از آنجا كه‌ مضمون‌ عشق‌ و غزل‌ تأثیری‌ در حفظ امنیت‌ قبیله‌ ندارد و گرایش‌ به‌ عشق‌، گرایشی‌ فردی‌ است‌، غزل‌ در اشعار وی‌ به‌ ندرت‌ یافت‌ می‌شود. تقریباً هیچ‌ قصیده‌ای‌ از اخطل‌ نمی‌توان‌ یافت كه‌ به‌ مسائل‌ قومی‌ و قبیله‌ای‌ اشاره‌ای‌ نداشته‌ باشد. ازاین‌رو اشعار وی‌ از لحاظ تاریخی و بررسی‌ اوضاع‌ سیاسی‌ آن‌ روزگار بسیار سودمند است‌. 
ساختمان قصاید، مفاهیم‌ و مضامین‌ و حتى‌ واژگان‌ اشعار وی‌ كاملاً جاهلی است‌ و در بسیاری‌ از موارد از اشعار شاعرانی‌ همچون‌ اعشی‌، نابغۀ ذبیانی‌ و كعب‌ بن‌ زهیر الهام‌ گرفته‌ است‌ (نك‍ : ص‌ 12، 13، 101-102؛ مرزبانی‌، 126-127؛ ابن‌ فارس‌، 4/ 138)، اما آنچه‌ او را از شاعران‌ جاهلی‌ متمایز ساخته‌، و شهرت‌ وی‌ را فزونی‌ بخشیده‌، برخی‌ نوآوریهای اوست‌. وی‌ سنت‌ كهن‌ شاعران‌ جاهلی‌ را كه‌ بیشتر قصاید خود را با مقدمۀ تغزلی‌ (نسیب‌) آغاز می‌كردند، زیر پا نهاد و مانند عمرو ابن‌ كلثوم‌ در معلقۀ مشهورش‌ وصف‌ باده‌ و شراب‌ را جایگزین‌ آن‌ كرد (نك‍ : ص‌ 27، 98) و شیوۀ نوینی‌ بنیان‌ نهاد كه‌ بعدها مورد تقلید بسیاری‌ از اخلاف‌ وی‌ قرار گرفت‌ و الهام‌بخش‌ شاعرانی‌ باده‌سرا به‌ویژه‌ ابونواس‌ شد (حسین‌، 615 -616). وی‌ موضوع‌ شراب‌ را حتی‌ در بسیاری‌ از قصایدی‌ كه‌ با تغزل‌ آغاز شده‌ نیز فرو ننهاده‌، و پس‌ از وصف‌ معشوق‌، به‌ وصف‌ باده‌ پرداخته‌ است‌ (ص‌ 112-117، 322-324). همچنین‌ در دیوان‌ وی‌ قطعاتی‌ كوتاه‌ در وصف‌ شراب‌ یافت می‌شود كه‌ احتمالاً مطلع‌ قصایدی‌ بوده‌ كه‌ اینك‌ از دست‌ رفته‌اند (نك‍ : ص‌ 321-322). 
اخطل‌ سخت‌ پای‌بند اصلاح‌ اشعار خود بود و اصرار داشت‌ تا بارها در اشعار خود باز نگرد و آنها را بپیراید و چنانكه‌ خود گفته‌ است‌ وی‌ حتی‌ از قصیده‌ای‌ كه‌ یك‌ سال‌ تمام‌ در آرایش‌ و پیرایش آن‌ رنج‌ می‌برد، خشنود نبود (نك‍ : ابوالفرج‌، 8/ 284، 287- 288). اما چون‌ عین‌ این‌ سخن‌ دربارۀ شاعر جاهلی‌ زهیر نیز بسیار تكرار شده‌ است‌، بعید نیست‌ كه‌ روایت‌ بالا جعلی‌ باشد. دیوان‌ اخطل‌ توسط انطوان‌ صالحانی در 1891م‌ در 4 جزء با عنوان‌ شعر الاخطل‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌، و در 1909 و 1925و 1969م‌با ملحقات‌ و اضافاتی در بیروت تجدید چاپ‌ شده است‌. 

مآخذ

ابن‌اثیر، الكامل‌؛ ابن‌سكیت‌، یعقوب‌، تهذیب‌ الالفاظ، بیروت‌، 1898م‌؛ ابن‌سلام‌ جمحی‌، محمد، طبقات‌ (فحول‌) الشعراء، به‌ كوشش‌ یوزف‌ هل‌، بیروت‌، 1402ق‌/ 1982م‌؛ همو، همان‌، به‌ كوشش‌ محمود محمد شاكر، قاهره‌، 1394ق‌/ 1974م‌؛ ابن‌ عبدربه‌، احمد، العقد الفرید، به‌ كوشش‌ احمد امین‌ و دیگران‌، بیروت‌، 1402ق‌/ 1982م‌؛ ابن‌ فارس‌، احمد، معجم‌ مقاییس‌ اللغة، به‌ كوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قم‌، 1404ق‌؛ ابن‌قتیبه‌، عبدالله‌، الشعر و الشعراء، به‌ كوشش‌ احسان‌ عباس‌ و یوسف‌ نجم‌، بیروت‌، 1964م‌؛ همو، عیون‌ الاخبار، بیروت‌، 1343ق‌/ 1925م‌؛ ابن‌كثیر، البدایة؛ ابوتمام‌، حبیب‌، نقائض‌ جریر و الاخطل‌، به‌ كوشش‌ انطوان‌ صالحانی‌، بیروت‌، 1922م‌؛ ابوالعلاء معری‌، احمد، رسالة الغفران‌، به‌ كوشش‌ عائشه‌ عبدالرحمان‌، قاهره‌، 1388ق‌/ 1969م‌؛ ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، قاهره‌، دارالكتب‌؛ ابوعبیده‌، معمر، مجاز القرآن‌، به‌ كوشش‌ محمد فؤاد سزگین‌، بیروت‌، 1401ق‌/ 1981م‌؛ ابوهلال‌ عسكری‌، حسن‌، دیوان‌ المعانی‌، به‌ كوشش‌ احمد سلیمان‌ معروف‌، دمشق‌، 1984م‌؛ اخطل‌، غیاث‌، دیوان‌ با شرح یزیدی‌، به‌ كوشش‌ انطوان‌ صالحانی‌، بیروت‌، 1969م‌؛ بروكلمان‌، كارل‌، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، ترجمۀ عبدالحلیم‌ نجار، قاهره‌، دارالمعارف‌؛ بستانی‌، بطرس‌، ادباء العرب‌، بیروت‌، 1979م‌؛ بطلیوسی‌، عبدالله‌، الاقتضاب‌، بیروت‌، 1972م‌؛ بغدادی‌، عبدالقادر، خزانةالادب‌، به‌ كوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌، 1403ق‌/ 1983م‌؛ بلاذری‌، احمد، انساب‌ الاشراف‌، به‌ كوشش‌ گویتین‌، بیت‌المقدس‌، 1936م‌؛ ثعالبی‌، عبدالملك‌، خاص‌ الخاص‌، حیدرآباد دكن‌، 1405ق‌/ 1984م‌؛ جاحظ، عمرو، البیان‌ و التبیین‌، به‌ كوشش‌ حسن‌ سندوبی‌، قاهره‌، 1351ق‌/ 1932م‌؛ همو، رسائل‌، به‌ كوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، قاهره‌، 1384ق‌/ 1965م‌؛ حاوی‌، ایلیا، الاخطل‌، بیروت‌، 1981م‌؛ حسین‌، طه‌، من‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، بیروت‌، دارالعلم‌ للملایین‌؛ خفاجی‌، محمد عبدالمنعم‌، الحیاة الادبیة، بیروت‌، 1987م‌؛ ذهبی‌، محمد، تاریخ‌ الاسلام‌، قاهره‌، 1368 ق‌؛ زیات‌، احمد، تاریخ‌ الادب‌ العربی‌، قاهره‌، دارنهضة مصر؛ زیدان‌، جرجی‌، تاریخ‌ آداب‌ اللغة العربیة، قاهره‌، 1957م‌؛ سیبویه‌، عمرو، الكتاب‌، به‌ كوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون‌، بیروت‌، 1403ق‌/ 1983م‌؛ سیوطی‌، المزهر، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم‌ و دیگران‌، بیروت‌، 1986م‌؛ صالحانی‌، انطوان‌، «الاخطل‌ و مصقلۀ بن‌ هبیرة»، المشرق‌، بیروت‌، 1911م‌؛ ضیف‌، شوقی‌، التطور و التجدید، قاهره‌، 1959م‌؛ عباسی‌، عبدالرحیم‌، معاهد التنصیص‌، به‌ كوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌، 1367ق‌/ 1947م‌؛ قالی‌، ابوعلی‌، الامالی‌، بیروت‌، دارالكتب‌ العلمیه‌؛ همو، ذیل‌ الامالی‌، بیروت‌، دارالكتب‌ العلمیه‌؛ قباوه‌، فخرالدین‌، الاخطل‌ الكبیر، بیروت‌، 1399ق‌/ 1979م‌؛ كحاله‌، عمر رضا، معجم‌ المؤلفین‌، بیروت‌، 1957م‌؛ مبرد، محمد، الكامل‌، به‌ كوشش محمد احمد دالی‌، بیروت‌، 1406ق‌؛ مرزبانی‌، محمد، الموشح‌، به‌ كوشش‌ محب‌ الدین‌ خطیب‌، قاهره‌، 1385ق‌؛ یزیدی‌، محمد، شرح‌ دیوان‌ اخطل‌ (هم‍‌)؛ یغموری‌، یوسف‌، نورالقبس‌، مختصر المقتبس‌ محمد بن عمران‌ مرزبانی‌، به‌ كوشش‌ رودلف‌ زلهایم‌، ویسبادن‌، 1384ق‌/ 1964م‌؛ نیز: 

Caussin de Perceval, A., «Sur les trois poètes arabes Akhtal, Farazdak et Djérir», JA, 1834, vol. XIII; EI2. 
عنایت‌الله‌ فاتحی‌نژاد

صفحه 1 از52

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: