صفحه اصلی / مقالات / آفریقا 9 /

فهرست مطالب

آفریقا 9


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 17 شهریور 1398 تاریخچه مقاله

فرجام كار

سرعت سیر حوادث از روزی كه شاه طی فرمانی تمام امور را در كف امیر نهاد (اعتمادالسلطنه، صدرالتواریخ، 197- 198)، تا آنگاه كه فرمان عزلش را صادر كرد، چنان است كه محققان را غالباً دچار نوعی حیرت می‌كند. بی‌گمان عزل او امری ناگهانی نبود و از مدتها پیش تحركاتی برای تحدید قدرت و اختیارات امیر به ظهور می‌رسید. به علاوه، از برخی نامه‌های امیر به شاه نیز برمی‌آید كه خود وی به سبب بعضی رفتارهای شاه از عاقبت خویش اندیشناك بوده است ( نامه‌های امیركبیر، 83، 161-162، 165، 167، 175). به هر حال، فرمان عزل امیر از صدارت و ابقای وی در امور نظام به خط و انشای میرزا سعید مؤتمن‌الملك تهیه شد و در پنجشنبه 19 محرم 1268 توسط مهدعلیا به اطلاع او رسید و سپس آجودان‌باشی فرمان را رسماً به او ابلاغ كرد، اما اندكی بعد به خدمت نظام او نیز خاتمه داده شد (موسوی، 239؛ نامه‌های امیركبیر، 180-181). قابل توجه است كه شاه از واكنش امیر بیم داشت و قراولان خاصه را آماده باش داده بود (شیل، 221؛ نک‍ : نامه‌های امیركبیر، 179). اما امیر با آنک‍ه از قدرت و جسارت لازم برخوردار بود، مصالح ملی را بر موقعیت شخصی ترجیح داد و به واكنش تندی دست نزد و گوشۀ عزلت برگزید (همان، 83؛ هدایت، سفارت‌نامه، 138) و شاه نیز كوشید تا این كار را ناشی از استعفای امیر قلمداد كند («مكاتبات صدراعظم از 24 شوال»، b37). 
به هر حال، پس از عزل امیر از صدارت و وزارت نظام، آقاخان نوری آشكارا به مخالفت و دگرگون كردن كارهای امیر برخاست؛ به شكلی كه امیر برآشفت و از شاه اجازۀ ملاقات خواست ( نامه‌های امیركبیر، 186، 194)، اما شاه سخنان امیر را نپذیرفت و او را مورد عتاب قرار داد (خورموجی، 105؛ اعتمادالسلطنه، همان، 217). میرزا آقا خان نوری از حمایت روس و انگلیس از امیر، و حتى پناهندگی امیر به انگلیسیان سخن رانده است («نامه‌‌ها و گزارشها»، b14، b20). با آنک‍ه در دشمنی او با امیر تردیدی نیست و حقایق آشكار تعلق خاطر امیر را به بیگانگان نفی می‌كند، ولی برخی از نویسندگان و خود انگلیسیان بنابر عللی همین نظر را ترویج كرده‌اند (بروگش، 1/ 269؛ رایت، ایرانیان ... ، 2/ 371؛ گوبینو، «میرزا تقی خان امیر»، 50-51؛ نیز نک‍ : افشار، 317؛ دربارۀ مكاتبات امیر با وزیر مختار روس، قس: اقبال آشتیانی، میرزا تقی خان، 323-325). آقاخان نوری برای اثبات این مدعا كوشید تا از امیر اقرار بگیرد كه قصد افساد داشته است و شاه را نیز با خود موافق كرد («نامه‌ها و گزارشها»، a8، a10، a12؛ دربارۀ نامۀ 11 ماده‌ای معروف امیـر و استنـاد برخی نویسندگـان به آن، نک‍ : همان، a25؛ صفایی، 1035- 1038). پس از این، حكم تبعید امیر به كاشان، نخست با عنوان حكومت آن شهر، صادر شد و زیر نظر نظامیان به آنجا رفت (سپهر، 3/ 388). اندكی بعد شاه حكم قتل او را نیز امضا كرد و علی خان فراشباشی مأمور آن كار گردید. وی در بامداد 18 ربیع‌الاول 1268 وارد فین كاشان شد و به حمامی كه امیر در آنجا مشغول استحمام بود، رفت و حكم را خواند. به درخواست امیر رگ دستش را گشودند، و سپس به سبب تعجیلی كه داشتند، او را خفه كردند و برخی اشیاء شخصی او را به غنیمت بردند (بروگش، 1/ 270؛ بهادر، 475). 
در تهران مرگ امیر را به بیماری او نسبت دادند (اقبال آشتیانی، همان، 341؛ سپهر، 3/ 389؛ قس: «نامه‌ها و گزارشها»، b21، كه حاكی از بیم شاه و اطرافیان از شایعۀ قتل امیر است). با اینهمه، انعكاس این حادثه در تهران نامطلوب بود (شیل، 226) و سفارت انگلیس رسماً به اعتراض برخاست («مكاتبات سفارت»، b6). شاه خود را از مداخله در این كار مبرا دانست (اورسل، 266) و بعضی از نوشتجات حاكی از مداخلۀ خود در این كار را از میان برد («گزارشها و مكاتبات میرزا آقاخان ... »، b25) و خود میرزای نوری هم تقصیر را به گردن حاج علی خان انداخت («نامه‌ها و گزارشها»، b3). 
باید گفت كه امیر هیچ گاه نتوانست با درباریان كهنه كار رابطۀ خوبی برقرار كند و یا خود را از لحاظ رفتارهای شخصی و اجتماعی واقعاً و عملاً در زمرۀ درباریان جای دهد. این معنی یكی معلول نسب خانوادگی امیر بود كه در زمرۀ نجبای والانژاد محسوب نمی‌شد (هدایت، همان، 139) و دیگر آنک‍ه روابط او با دربار شاه بسیار بی‌تكلف و صادقانه و بدون ظاهرسازی و ریاكاریهای مرسوم بود. بر مخارج شاه نظارت می‌كرد و مانع ولخرجیهایش می‌شد و از او می‌خواست با اتكا به خود و به استقلال به ادارۀ امور بپردازد (محمود، 2/ 618؛ اقبال یغمایی، 80؛ رعدی، 150؛ نامه‌های امیركبیر، 84؛ زریاب، 177؛ گوبینو، «میرزا تقی خان امیر»، 33). با اینهمه، امیر شأن شاه را رعایت می‌كرد و در برابر او برای خود مرتبتی قائل نبود (آدمیت، مقالات ... ، 69). رفتار ساده و صادقانۀ امیر، موجب رشك و خشم درباریان متملق می‌شد كه خود را در برابر امیر ضعیف می‌دیدند و برای خودنمایی آن را نوعی توهین به شاه می‌نمایاندند (اعتمادالسلطنه، صدرالتواریخ، 216؛ مستوفی، 1/ 75؛ نیز نک‍ : نامه‌های امیركبیر، 124، 153). 
مهدعلیا، مادر قدرت طلب شاه كه علاقۀ شدیدی به مداخله در امور («نامه‌ها و گزارشها»، b65)، و نقش مهمی در حوادث سیاسی روزگار داشت، یكی از مهم‌ترین دشمنان امیر بود (نوایی، 25-42؛ اقبال یغمایی، 22). سخت‌گیریهای امیر نسبت به اهل حرم، به ویژه مهد علیا كه گویا نسبت به جایگاه صدراعظم نیز حسادت می‌كرد (كرزن، رابرت، «خاطره ... »، 23؛ مكی، «امیركبیر ... »، 48؛ گوبینو، همان، 57؛ «خلاصۀ نوشتجات»، b12). مخالفت امیر با خواستهای نابجای او (نک‍ : نامه‌های امیركبیر، 191-192) ازجمله علل دشمنی مهدعلیا بود كه همراه آقاخان نوری و حاج علی خان فراشباشی، در رأس دشمنان امیر قرار داشت (آدمیت، امیركبیر، 733؛ برای برخی پیوندهای این 3 تن، مثلاً نک‍ : «نامه‌ها و گزارشها»، a5؛ «عرایض و گزارشها ... »، 107). پولاك كه اندكی پس از عزل امیر وارد تهران شد، این واقعه را بر اثر تحریكات مهدعلیا دانسته است (ص 207). 
از دیگر دستاویزهای دشمنان امیر در تحریك شاه بر ضد او، داستان عباس میرزا ملك آراست كه می‌گفتند امیر قصد خلع ناصرالدین شاه و به سلطنت رساندن او را دارد (اعتمادالسلطنه، خلسه، 81-82، صدرالتواریخ، 215) و برخی نیز او را در برابر شاه، جسور و پر خطر جلوه داده (هدایت، همان، 138)، یگانه راه بقای سلطنت را قتل او دانستند (واتسن، 401). با اینهمه، جالب توجه است كه به نظر می‌رسد كسی مانند مهدعلیا پس از قتل امیر، نقش و اهمیت او را در حفظ اركان سلطنت ناصری دریافت و گویا از دشمنی خود نیز متأسف بود («گزارشها و مكاتبات میرزا آقاخان»، a61). 
دربارۀ خلق و خوی امیر داستانها و روایاتی كه در افواه پس از قتل وی رواج بسیار یافت، مشحون از نکات جالب توجه است. وی معمولاً پیش از طلوع آفتاب سركشی به امور را آغاز می‌كرد (گوبینو، «میرزا تقی خان امیركبیر»، 109؛ «مكاتبات حاج میرزا آقاسی»، b106). خود به یكایك كارها می‌رسید و دستورهای مقتضی می‌داد ( نامه‌های امیركبیر، جم‍‌ ). وی نظم و ترتیبی پدید آورد كه پس از او نیز زبان زد خلق بود (آدمیت، اندیشه، 157). با وجود سخت‌گیریهایش در كارهای حكومتی، و مخالفت سرسختانه‌اش با مداخلۀ بیگانگان، هیچ‌گاه از راه ادب و عفاف خارج نمی‌شد، چنانکه تأثیر بسیار خوبی بر بیگانگانی كه او را می‌دیدند، می‌گذاشت («مكاتبات و نامه‌ها»، b49). علما و دانشمندان را بسیار محترم می‌داشت (اقبال یغمایی، 78؛ مدرسی، 866-870؛ «مكاتبات صدراعظم امیركبیر»، b29، b30) و از مدیحه‌سرایی شاعران بیزار بود و قاآنی را بدان سبب توبیخ كرد (اعتمادالسلطنه، همان، 226-227). شدت علاقۀ او را به توسعۀ علوم و فرهنگ از كوششهایش برای تأسیس دارالفنون و دعوت از معلمان اروپایی و تأسیس روزنامه می‌توان دانست (نک‍ : محیط طباطبایی، 186 بب‍ ؛ رضوانی، 154 بب‍‌ ). امیر اعتقادات دینی استواری داشت و این معنی از نامه‌ها و رفتارهایش به خوبی آشكار است (اقبال آشتیانی، میرزا تقی خان، 163؛ رعدی، 110؛ نامه‌های امیركبیر، 92، 96، 108، 181؛ باستانی، 32). 
آثار عمرانی امیر نیز قابل توجه است. غیر از بنای دارالفنون تهران، به دستور او ارك حكومتی را تجدید بنا كردند و بر عمارات آن افزودند. نیز در بنای میدان توپخانه و سبزه میدان، به‌ویژه بازار بزرگ آن با طاقهای هلالی دخیل بود (ستوده، «تهرانی كه ... »، 184؛ ایرانیكا، I/ 961؛ بروگش، 1/ 271) و كاروانسرایی بزرگ در بازار تهران ساخت كه به سرای اتابكیه معروف شد ( وقایع اتفاقیه، 1/ 18؛ اعتمادالسلطنه، المآثر ... ، 121). تكیۀ دولت در ضلع شرقی میدان ارك هم اصلاً از ساخته‌های اوست (بامداد، 1/ 220). شیخ عبدالحسین تهرانی، مشهور به شیخ العراقین، وصی امیر، مدرسه و مسجدی در تهران از ماترك امیر پس از قتل او ساخت كه بعدها به نام خود او معروف شد (اعتمادالسلطنه، همان، 117، 189). همو بخش مهمی از میراث امیر را صرف توسعه و بازسازی بقعه‌های عتبات عالیات و سامرا و طلاپوش كردن آستانۀ امامان عسكری (ع) كرد (مدرسی، 869-870؛ دایرةالمعارف ... ، 1/ 67، 76؛ اسناد مكمل، 157/ 91، 98). گویا امیر وصیت كرده بود كه از ماتركش بیمارستانی نیز در تهران دایر كنند (پولاك، 216). پیكر امیر را نخست در گورستان «پشت مشهد» كاشان دفن كردند، ولی چندی بعد همسرش عزت‌الدوله آن را به كربلا انتقال داد و در محدودۀ رواق شرقی حرم امام حسین (ع) معروف به پایین پا به خاك سپرده شد (آدمیت، امیركبیر، 738؛ دایرةالمعارف، 1/ 323). 

مآخذ

آدمیت، فریدون، امیركبیر و ایران، تهران، 1361ش؛ همو، اندیشۀ ترقی و حكومت قانون (عصر سپهسالار)، تهران، انتشارات سخن؛ همو، مقالات تاریخی، تهران، 1352 ش؛ اسناد قدیمۀ سال 1262-1265 ق، كارتن 5، روسیه 43، بایگانی وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران؛ اسناد مكمل قاجاریه، بایگانی وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران؛ «اسناد و فرامین عهد از شوال 1231 ق ـ ذیقعدۀ 1352 ق»، ج 5 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ اسناد و مكاتبات تاریخی ایران (قاجاریه)، به كوشش محمدرضا نصیری، تهران، 1368ش؛ اسنادی از روابط ایران با مناطقی از آسیای مركزی، تهران، 1372ش؛ اصل مكاتبات، بایگانی وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران؛ «اصل نامه‌ها و مكاتبات سارتیژ سفیر فرانسه در ایران»، ج 14 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ اعتضاد السلطنه، فتنۀ باب، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به كوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، دنیای كتاب؛ همو، خلسه، به كوشش محمود كتیرایی، تهران، 1317 ش؛ همو، صدرالتواریخ، به كوشش محمد مشیری، تهران، 1349ش؛ همو، المآثر و الآثار، به كوشش ایرج افشار، تهران، 1363ش؛ همو، مرآة البلدان، به كوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، 1367 ش؛ افراسیابی، بهرام، شاه ذوالقرنین و خاطرات ملیجك، تهران؛ افشار، ایرج، «شصت و چهار سند»، بررسیهای تاریخی، تهران، 1349 ش، س 5، شم‍ 3؛ اقبال آشتیانی، عباس، «امیركبیر و مرحوم هدایت»، نشریۀ وزارت امور خارجه، تهران، 1335 ش، شم‍ 1؛ همو، میرزا تقی خان امیركبیر، به كوشش ایرج افشار، تهران، 1355 ش؛ همو، «ورقی چند از تاریخ روابط ایران و فرانسه»، نشریۀ وزارت امور خارجه، تهران، 1327 ش، شم‍ 1؛ اقبال یغمایی، «مدرسۀ دارالفنون»، یغما، 1348 ش، س 22، شم‍ 1-2؛ الگار، حامد، دین و دولت در ایران، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، توس؛ امیرخیزی، اسماعیل، «اصل و نسب میرزا تقی خان»، خاطرات وحید، 1351 ش، شم‍ 16؛ امیركبیر، محمدتقی، «نامۀ امیرنظام به نمایندگان روس و انگلیس»، یك صد سند تاریخی، به كوشش ابراهیم صفایی، تهران، 1352ش؛ امیركبیر و دارالفنون، به كوشش روشنی زعفرانلو، تهران، 1354 ش؛ امیرمعزی، «نوادر الامیر»، همراه نامه‌های امیركبیر، به كوشش سیدعلی آل‌داود، تهران، 1371 ش؛ انتنر، مروین، روابط بازرگانی روس و ایران، ترجمۀ احمد توكلی، تهران، 1369 ش؛ اورسل، سفرنامه، ترجمۀ علی اصغر سعیدی، تهران؛ باستانی پاریزی، محمدابراهیم، «طرحی از چهرۀ امیركبیر در ادب پارسی»، امیركبیر و دارالفنون (هم‍‌ )؛ بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، 1357 ش؛ بروگش، هاینریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمۀ كردبچه، تهران، انتشارات اطلاعات؛ «بعضی از مراسلات امیركبیر به ناصرالدین شاه»، یادگار، س 5، شم‍ 1-2؛ بهادر، محمدخان، «یك شخص مهم یا میرزا تقی خان اتابك»، ارمغان، تهران، 1313 ش، س 15، شم‍ 3؛ پولاك، یاكوب ادوارد، سفرنامه، ترجمۀ كیكاووس جهانداری، تهران، 1361 ش؛ تاریخ اقتصادی ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران، 1362 ش؛ تقی‌زاده، حسن، «میرزا تقی خان امیرنظام»، یغما، تهران، 1355ش، س 29، شم‍ 1؛ تیموری، ابراهیم، عصر بی‌خبری، تهران، اقبال؛ ثقفی، خلیل، مقالات گوناگون، تهران، 1322ش؛ جهانگیر میرزا، تاریخ نو، به كوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، 1327ش؛ «خلاصۀ نوشتجات دفترخانۀ وزارت دول خارجه از 1243 ق- 1268 ق»، ج 6 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ خورموجی، محمدجعفر، حقایق الاخبار ناصری، به كوشش حسین خدیوجم، تهران، 1344 ش؛ دایرة المعارف تشیع، به كوشش احمد صدر حاج سیدجوادی و دیگران، تهران، 1366 ش؛ «دستورالعملها و فرامین شاه و صدراعظم از 1267-1275 ق»، ج 24 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ «دو نامه از امیركبیر»، یادگار، تهران، 1325ش، س 3، شم‍ 1؛ دهقان، منوچهر، «نظام ناصری»، بررسیهای تاریخی، تهران، 1348ش، س 4، شم‍ 4؛ رایت، دنیس، انگلیسیها در میان ایرانیها، ترجمۀ اسكندر دلدم، تهران، 1364 ش؛ همو، ایرانیان در میان انگلیسیها، ترجمۀ كریم امامی، تهران، 1366 ش؛ «رسالۀ بهاءالملك مأمور مذاكره با نمایندۀ انگلیسی در امور مطالبات و دعاوی اتباع انگلیسی»، ج 61 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ رشدیه، حسن، «امیركبیر و نصب بیرق ایران در ممالك روسیه»، ارمغان، تهران، 1340 ش، س 30، شم‍ 1؛ رضازادۀ ملك، رحیم، روابط سیاسی ایران و امریكا، تهران، طهوری؛ رضوانی، محمداسماعیل، «روزنامه‌نگاری در عهد امیركبیر»، امیركبیر و دارالفنون (هم‍‌ )؛ رعدی آدرخشی، غلامعلی، «چند پرسش دربارۀ امیركبیر»، همان؛ زریاب، عباس، «نامه‌های موجود از امیركبیر»، همان؛ سارلی، اراز محمد، تاریخ تركمنستان، تهران، 1373 ش؛ سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ، به كوشش محمدباقر بهبودی، تهران، 1385 ق؛ ستوده، منوچهر، «تهرانی كه امیركبیر در آن می‌زیست»، امیركبیر و دارالفنون (هم‍‌ )؛ همو، «كاروانسراهای تهران قدیم»، آینده، تهران، 1363 ش، شم‍ 2، 3؛ سواد مكاتبات، بایگانی وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران؛ شیل، خاطرات، ترجمۀ حسین ابوترابیان، تهران، 1362 ش؛ صادقی پایین كولایی، علی‌اكبر، «امیركبیر و تلاشی پیگیر در راه ساماندهی مالی و صنعتی كشور»، كیهان، 3/ 5/ 1371 ش؛ صدیق الممالك، ابراهیم خان، منتخب التواریخ مظفری، به كوشش ایرج افشار، تهران؛ صفایی، ابراهیم، «سندی تازه دربارۀ میرزا تقی خان امیركبیر»، گوهر، تهران، 1352ش، س 1، شم‍ 11-12؛ «عرایض و گزارشها و مكاتبات صدراعظم و وزیر امور خارجه از 1275 ق-1280 ق»، ج 59 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ «عرایض و گزارشهای صدراعظم و وزیر امور خارجه و والیان حكام و زنان حرمسرا»، همان، ج 62؛ فتحی، نصرت‌الله، «امیركبیر از نظر قائم مقام»، سخن، تهران، 1355ش، س 25، شم‍ 3-4؛ فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران، 1366 ش؛ فووریه، ژان باتیست، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران، دنیای كتاب؛ فیودوركورف، سفرنامه، ترجمۀ اسكندر ذبیحیان، تهران، 1372ش؛ قاسمخانی هزاوه‌ای، «اطلاعات محلی از خانوادۀ امیركبیر»، امیركبیر و دارالفنون (هم‍‌ )؛ قائم مقام فراهانی، ابوالقاسم، منشآت، به كوشش فرهاد میرزا، تهران، ارسطو؛ قائم مقامی، جهانگیر، «تاریخچۀ سربازگیری در ایران»، بررسیهای تاریخی، تهران، 1346ش، شم‍ 2؛ قرارها و قراردادها، به كوشش سیف‌الله وحیدنیا، تهران؛ قزوینی، محمدشفیع، قانون قزوینی، به كوشش ایرج افشار، تهران، 1370 ش؛ كاوۀ جبلی، علیرضا، سیاست خارجی امیركبیر، تهران، 1371 ش؛ كرزن، جرج، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ وحید مازندرانی، تهران، 1362ش؛ كرزن، رابرت، «خاطرۀ من از امیركبیر»، ترجمۀ حسین ابوترابیان، نگین، تهران، 1358ش، س 15، شم‍ 169؛ همو، «میرزا تقی خان امیركبیر ... »، ترجمۀ ابوترابیان، آینده، تهران، 1362 ش، س 9، شم‍ 6؛ كسروی، احمد، بهائیگری، تهران، كتابفروشی پایدار؛ «گزارشها و مكاتبات میرزا آقاخان نوری تا 1269ق»، ج 32 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ «گزارشها و مكاتبات و بعضی از پیشنهادهای دولت از 1267 ق-1297 ق»، همان، ج 69؛ «گزارشهای میرزاتقی خان از مجالس ارزروم و مشیرالدوله از كمیسیون تحدید»، ج 18 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ گزیدۀ اسناد سیاسی ایران و عثمانی (دورۀ قاجاریه)، تهران، 1369 ش؛ گوبینو، ژ.آ.، «میرزا تقی خان امیر»، محیط، تهران، 1322 ش، س 1، شم‍ 1؛ همو «میرزا تقی خان امیركبیر»، پانزدهمین سالنامۀ دنیا، 1338ش؛ مجلسی، فضل‌الله، «خاطراتی از مالیۀ مملكت در دورۀ قاجاریه»، خاطرات وحید، تهران، س 9، شم‍ 5؛ محبوبی اردكانی، حسین، «كارآموزان و دانشجویان ایرانی در روسیه»، راهنمای كتاب، تهران، 1346ش، س 10، شم‍ ‍6؛ محمود، محمود، تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس، تهران، اقبال؛ محیط طباطبایی، محمد، «دارالفنون و امیركبیر»، امیركبیر و دارالفنون (هم‍‌ )؛ مخبر همایون، «امیركبیر و روش جدید سربازگیری در ایران»، ارمغان، تهران، 1340ش، س 30، شم‍ 1؛ مدرسی چهاردهی، مرتضى، «ایران در جهان عرب»، وحید، تهران، س 3؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، 1341 ش؛ مشیری، محمد، «اسناد و مكاتبات تاریخی»، بررسیهای تاریخی، تهران، س 2، شم‍ 10؛ معتضد، خسرو، حاج امین الضرب، تهران، انتشارات خانزاده؛ معتمدی، مسعود، «اردوكشی مظفری از قزوین به كردستان»، آینده، تهران، 1364 ش، س 11؛ «مكاتبات امنا و كاركنان دولت در عهد فتحعلی شاه و محمدشاه»، ج 14 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ «مكاتبات حاج میرزا آقاسی و امیركبیر از 1262-1266 ق»، ج 2 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ «مكاتبات حاجی میرزا آقاسی صدراعظم به محمدشاه»، ج 18 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ «مكاتبات سفارت انگلیس از 5 رجب 1268- 28 شعبان 1276»، ج 29 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ «مكاتبات سفرای خارجی با امیركبیر و دستورات امیر به حكام و سفرای ایران 1264-1267ق»، همان، ج 12؛ «مكاتبات صدراعظم از 9 شوال 1267-15 جمادی‌الثانی 1268»، همان، ج 19؛ «مكاتبات صدراعظم از 19 شوال 1267- 19 جمادی‌الثانی 1268»، همان، ج 20؛ «مكاتبات صدراعظم از 24 شوال 1267 ـ جمادی‌الآخر 1268»، همان، ج 22؛ «مكاتبات صدراعظم امیركبیر به سفرا در 1267ق»، همان، ج 7؛ «مكاتبات صدراعظم و وزیر امور خارجه و حكام به همراه فرامین و احكام از 1250-1252 ق»، همان، ج 2؛ «مكاتبات محمدشاه با قائم مقام و حاج میرزا آقاسی و سایر امنای دولتی»، ج 24 اصل مكاتبات (هم‍‌ )؛ «مكاتبات و گزارشها و نامه‌های امنای دولت از 2 ربیع‌الثانی 1253- محرم 1269»، همان، ج 19؛ «مكاتبات و گزارشهای حكام دولتی از 1269-1290ق»، «مكاتبات و گزارشهای والیان و مأموران دولتی از 1263-1294ق»، همان، ج 27؛ «مكاتبات و نامه‌های سفیران روس و انگلیس به امیركبیر»، ج 16 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ مكی، حسین، «امیركبیر بانی فرهنگ نوین ایران ... »، دنیا، تهران، 1331 ش، س 8؛ همو، زندگانی میرزا تقی خان امیركبیر، تهران، 1360 ش؛ موسوی، محمد مهدی، «گزارشات 5 سالۀ سفارت ایران در لندن»، وحید، تهران، س 10، شم‍ 2؛ نادر میرزا، تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز، به كوشش محمد مشیری، تهران، 1360 ش؛ «نامۀ امیركبیر به ناصرالدین شاه»، یادگار، تهران، 1338 ش، شم‍ 1؛ «نامه‌ها و فرامین ناصرالدین شاه و امیركبیر به سفرا و حكام سالهای 1264-1265 ق»، ج 11 سواد مكاتبات (هم‍‌ )؛ «نامه‌ها و گزارشهای میرزا آقاخان نوری از 1267-1270 ق»، ج 30 اصل مكاتبات؛ نامه‌های امیركبیر، به كوشش سیدعلی آل‌داود، تهران، 1371 ش؛ نایبیان، جلیل، روابط ایران با دول خارجی در دوران قاجاریه، تهران، 1373 ش؛ نوایی، عبدالحسین، «مهدعلیا جهان خانم»، تاریخ معاصر ایران، تهران، 1372 ش، شم‍ 5؛ وامقی، ایرج، «نظریه‌ای دربارۀ امیركبیر»، آینده، تهران، 1365 ش، شم‍ 11، 12؛ وثوق زمانی، ابوالفتح، آشوراده و هرات، تهران، 1363 ش؛ ورجاوند، پرویز، «یكصد و پنجاهمین سال صدراعظمی امیركبیر»، كلك، تهران، 1372ش، شم‍ 43-44؛ وقایع اتفاقیه (روزنامه)، چ تصویری، تهران، 1373 ش؛ ولایتی، علی‌اكبر، «اعتقادات دینی امیركبیر»، كیهان فرهنگی، تهران، 1374 ش، شم‍ 121؛ هدایت، رضاقلی، روضة الصفا، قم، 1339 ش؛ همو، سفارت‌نامۀ خوارزم، به كوشش علی حصوری، تهران، 1356 ش؛ یزدانی، احمد، نظری اجمالی در دیانت بهایی، تهران، 1329 ش؛ یسلسون، ابراهام، روابط سیاسی ایران و امریكا، ترجمۀ محمدباقر آرام، تهران، 1368ش؛ یكتایی، مجید، «مالیۀ كشور در زمان قاجار»، بررسیهای تاریخی، 1352 ش، س 8، شم‍ 6؛ نیز: 

Anarkulova, D. M., Sotsial’no-politicheskaya bor’ba v Irane v Seredine XIX v. Moscow, 1983; EI1; Iranica; Lorentz, J. H., «Iran’s Great Reformer of the 19th Century», Iranian Studies, 1971, vol. IV(2-3); Watson, R. G., A History of Persia, London, 1866. 

نیز: بایگانی وزارت امور خارجۀ جمهوری اسلامی ایران، اسناد وزارت امور خارجۀ بریتانیا F.O.)). 

علی‌اكبر ولایتی
 

صفحه 1 از52

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: