صفحه اصلی / مقالات / آفریقا 9 /

فهرست مطالب

آفریقا 9


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 17 شهریور 1398 تاریخچه مقاله

از جملۀ پیش‌کسوتان نشر و پاسداری اسلام در منطقۀ شام و به‌ویژه در جبل عامل، صحابی بزرگ، جُنْدَب بن جناده، معروف به ابوذر غِفاری بود. بر طبق گزارشهای فتوح، افراد قبیلۀ بنی غفار، قبیلۀ ابوذر غفاری، همراه ‌شمار اندکی قیسی مرکب از قبیله‌های مُزَینه، کَعب و اَس‍لَم که از 200 نفر تجاوز نمی‌کردند، به فرماندهی ضَحاک بن قیس فهری در عهد ابوبکر بیرون شتافته، به سپاه یزید بن ابوسفیان در شام پیوستند. ابوذر در فتح شهر بیت ‌المقدس شرکت کرد و به نظر می‌رسد که قبیلۀ غفار از آن پس در آن شهر اقامت گزیده باشند، زیرا ابوذر نیزآنجا را محل اقامت خود گردانید و آن منطقه را «ارض الجهاد» خویش ‌خواند. او از همان‌جا در جنگهایی که با بیزانس رخ می‌داد، شرکت می‌کرد و در شهرهای جبل عامل ستادها، و در شهر قدس نیز پایگاهی که به نظر می‌رسد، پایگاه کارهای جهادی او بوده، دایر کرده بود. یکی از ستادهای او در شرق جبل عامل در شهر میس الجبل، و دیگری در غرب جبل عامل بر ساحل مدیترانه در شهر صرفند بوده است. افزون بر این شهرها، او در روستاها و شهرهای دیگر منطقه نیز رفت و آمد می‌کرد و تعالیم اسلامی را آموزش می‌داد. ستادهای یاد شده، هم‌اکنون به نام مقامهای ابوذر موجودند و به دو مسجد کهن تبدیل شده‌اند که مردم به زیارت آنها می‌روند. ابوذر از همان‌جا در 23ق/ 644 م در پیکارهای صائفه شرکت جست و نیز در 27-28ق/ 648-649 م از جملۀ صحابیان بزرگی بود که در فتح قبرس شرکت کرده بودند (نک‍ : یعقوبی، تاریخ، 2/ 24).
گزارشها حکایت از آن دارند که معاویه جنوب لبنان را تبعیدگاه مخالفان سیاسی خود کرده، و ابوذر غفاری را هم به سبب اندیشه‌های پرشور اسلامـی ـ انقلابی در آنجا به عنوان تبعیدی تحت نظر نگه داشته بود و حتیٰ او به عثمان شکایت ‌برده، درخواست نموده بود که ابوذر را از شام دور گرداند؛ عثمان نیز ابوذر را به مدینه احضار نمود (طبری، 4/ 283-285؛ ابن اثیر، 3/ 113-116؛ سمعانی، 4/ 304-306؛ بنوت، 31-32).
پس از فتح اسلامی شام، نیروی دریایی بیزانس، پیوسته دست به حمله‌ها و غارتهای مکرر شهرهای ساحلی مصر و شام می‌زد، شهرها را ویران می‌کرد و مردم را می‌کشت و جزیرۀ قبرس پایگاه این حمله‌های دریایی بحریۀ ایشان بود. از این‌رو، به اقتضای اوضاع نظامی، مسلمانان تصمیم به فتح جزیرۀ قبرس گرفتند، اما نخست می‌بایست نیرویی دریایی تأسیس می‌‌کردند. از این‌رو، معاویه به اهالی بندرهای صور و عکا دستور داد کشتیهای خود را ترمیم کنند و همه را به مرکزی که در عکا تعبیه شده بود، انتقال دهند. معاویه خبرگان کشتی‌سازی و ماهران نیروی دریایی را نیز از دوردستها به عکا فراخواند و از جمله اسواران ایرانی بندر ابلّه (بصره) و برخی از دریانوردان دیگر ایرانی را که در خلیج فارس حضور داشتند، بدانجا برد و چون ترمیم و تجهیز کشتیها و تأسیس نیروی دریایی تکمیل شد، در 27ق به قبرس حمله برد و سپس دستور داد صنایع کشتی‌سازی مصر هم بدانجا منتقل گردند، تا آنجا پایگاه اصلی حفاظت از امنیت کرانه‌های دریا و مرکز نیروی دریایی باشد. بدین‌ترتیب، تا زمان خلافت هشام بن عبد الملک (106-126ق/ 724-743م) همان‌جا مرکز اصلی صنایع کشتی‌سازی و پایگاه مرکزی نیروی دریایی مسلمانان بود و در آن زمان به شهر صور، انتقال یافت و تا زمان خلافت متوکل (206-247ق/ 821-861 م) و به قولی، تا زمان مقتدر (295-320ق/ 908-932م) صور همچنان مرکز و پایگاه بود و سپس باز به عکا انتقال یافت (عثامنه، 301-302).
استفادۀ مسلمانان از موقعیت استراتژیک جبل عامل موجب تحکیم وضعیت نظامی و دفاعی ایشان و سبب برقراری امنیت در منطقه شد و پس از آن شهرها آباد، و بازارهای داخلی پررونق شدند و گلوگاه بازرگانی بین ‌المللی در اختیار ایشان قرار گرفت (همانجا). بدین‌ترتیب، منطقۀ جبل عامل و به خصوص شهر صور، از همان آغازِ فتح اسلامی نقش خود را در سیاست دریایی مسلمانان ایفا کرد و گرایش فراگیر عاملیان به اسلام و تشیع از همان دهه‌های آغازین سدۀ 1ق/ 7م، موجب گردید تا در میان یاران امام حسین (ع) و شهیدان کربلا شخصیتهایی پرورش یابند و در این کانونِ انتشار فرهنگ اسلامی، افرادی همچون عمر بن خالد و قیس بن مسهّر، هر دو از اهالی صیدا پدید آیند (طبری، 5/ 352، 354، 446؛ نیز نک‍ : بنوت، 33). 
در سدۀ 2ق/ 8م منطقۀ جبل عامل گواه قیام ابوالعمیطر علی‌ بن عبد الله بن خالد بن یزید بن معاویه، معروف به سفیانی شد که در عهد خلافت امین (193-198ق/ 809-813 م) بر ضد عباسیان در منطقۀ شام سر برداشت و مدعی بود که زادۀ دو پیر صفین، امام علی (ع) و معاویه است و می‌‌خواهد که حق را به حق‌دار برساند، یعنی حکومت را دوباره به امویان بازگرداند. سردار عباسی، محمد بن بیهس کلابی، در منطقۀ شبعا از توابع جبل عامل، در جنگ سختی که میان دو طرف رخ داد، ابوالعمیطر را شکست داد و جنبش سفیانی فرو نشست و اگرچه اهالی جبل عامل با قیام سفیانی همکاری نداشتند، اما همین قیام زمینه‌ساز مشارکت فراگیر مردمی در نهضتهایی گردید که در منطقه‌های مختلف برضد حکومت عباسی شکل می‌گرفت (مکی، 71-72). 
در 246ق/ 860 م مردم جبل عامل در نهضتی فراگیر شرکت کردند که اگرچه از دشت اردن آغاز شد، اما در همۀ مناطق شام گسترش یافت و از جمله تمامی منطقۀ جبل عامل را فراگرفت و چون رهبری این نهضت با شخصی به نام مُبَرقع بود، این نهضت نیز بدین نام معروف گردید و چون بر کشاورزان تکیه داشت، نوعی نهضت فصلی بود که در فصلهای گوناگون زراعی شورشها تکرار می‌شد (بنوت، 36). این شورشها در مناطق غربی جهان اسلام زمینۀ پیدایش دولتکهای نیمه‌مستقلی را فراهم ‌ساختند که اولین آنها دولت طولونی بود که در 256ق/ 870 م، احمد بن طولون آن را تأسیس کرد و مصر را مرکز این دولت قرار داد؛ سپس توانست بلاد شام و چندین منطقۀ دیگر ازجمله جبل عامل را بارها و بارها به قلمرو خود ضمیمه کند (همو، 37). 
در پی آن، دولت قرمطیان، سپس دولت اخشیدیان در مصر، و دولت حمدانیان در حلب شکل گرفتند و همواره دولت عباسی از بغداد لشکر اعزام می‌کرد و این منطقه‌های سر به استقلال برداشته را با نیروی نظامی به زیر سلطۀ خود درمی‌آورد، اما از حدود سال 378ق/ 988م، دولت فاطمی که در شمال افریقا تأسیس شده، و مصر را به پایتختی خود برگزیده بود، تصمیم گرفت نفوذ و قلمرو خود را در شام و به‌ویژه در منطقۀ جبل عامل گسترش دهد. از این‌ رو، شهرهای ساحلی بارها و بارها هم از سوی فاطمیان، و هم از سوی عباسیان مورد حمله قرار گرفتند و پس از افتادن شام به دست فاطمیان در 389ق/ 999م، در دمشق و شهرهای دیگر شام شورشهای متعددی برضد حکومت فاطمیان پدید آمد، اما اهالی جبل عامل پذیرای حکومت جدید شدند و شهر صور که از آغازِ تأسیس دولت طولونی از زیر سیطرۀ خلافت عباسی بیرون آمده بود، در این هنگام به پایگاه مرکزی دولت فاطمی در منطقۀ شام بدل شد (همو، 37).
در این هنگام، طرابلس پایگاه جدید دولت عباسی برای جلوگیری از حمله‌های بیزانس به منطقۀ شمالی شد، اما صور همچنان نقش عمدۀ خود را به عنوان پایگاهی جنوبی در حراست منطقه ایفا می‌کرد و مهم‌ترین وظیفه‌اش به جز حمایت این بخش از ساحل مدیترانه، نظارت بر جابه‌جایی نیروهای سیاسی مخالف فاطمیان و مقابله با قرمطیان، ترکمانان و صلیبیان در داخل منطقه نیز بود (عثامنه، 301؛ بنوت، همانجا)؛ اما در همین ایام در شهرها و آبادیهای دیگر منطقه به سبب امضای قرارداد صلحی میان خلیفۀ فاطمی، الحاکم بامر الله (375-411ق/ 985-1021م) با امپراتور بیزانس، باسیلیوس دوم (352-416ق/ 963-1025م)، مخالفت با دولت فاطمی برپا شد و دامنۀ شورشها بالا گرفت، ازجمله در دمشق نافرمانی بر ضد پاسگاههای نیروهای فاطمی، به نابودی شمار زیادی از سپاهیان ایشان که عنوان جند مغاربه داشتند، منجر شد و در رمله هم بنی جراح سر به شورش برداشتند (همو، 38).
در جبل عامل هم هم‌زمان با حملۀ بیزانس به فرماندهی دوکاس (463-471ق/ 1071-1078م) به باروی افامیه، در شهر صور شورشی برضد فاطمیان شکل گرفت. رهبر شورشیان دریانوردی از اهالی صور به نام علّاقه بود که حضور فاطمیان در طرابلس، و نیروی دریایی بیزانسی در منطقۀ جبل عامل را برای موفقیت قیام خود مغتنم شمرد (همانجا).
بیزانسیان همواره در پی برقراری ارتباطی استوار با مخالفان حکومت فاطمی بودند و علّاقه برای این هدف بهترین وسیله بود و البته حرکت او به منزلۀ خیانتی بزرگ به منطقه به شمار می‌آمد، زیرا با این کار دروازه‌های منطقه را به روی دشمن خارجی به‌خصوص بیزانس باز می‌کرد (همانجا). فاطمیان بی‌درنگ توانستند نیروی دریایی بیزانس را که برای پوشش دادن به جنبش علّاقه، شهر صور را محاصره کرده بود، در پی جنگ دریایی سختی نابود کنند. آن‌گاه به شهر درآمدند و آتش شورش را با دستگیری رهبر شورشیان خاموش کردند، سپس او را به مصر برده، در آنجا به قتل رساندند و با این کار ضربه‌ای کاری بر نیروهای بیزانس ــ که چیرگی خود را بر تمامی شام در گرو چیرگی بر منطقۀ جبل عامل و به خصوص بر شهر صور می‌دید ــ وارد کردند (همو، 38-39).
در همین هنگام پیدایش امیرنشین مستقلی در صور به دست قاضی عین ‌الدولة بن عقیل جلب نظر می‌کند که دولت فاطمی قاهره بی‌درنگ و مستقیم برای سرکوب آن وارد عمل شد و به نیروهای خود فرمان محاصرۀ صور را صادر کرد. همین امر، موجب شد که ابن عقیل، از ترکان دمشق که امیر قرلو بر ایشان فرماندهی داشت، یاری بطلبد. او نیز لشکری مرکب از 11 هزار سپاهی به کمک بنی عقیل فرستاد تا شهر صیدا را که پیوسته پیرو فاطمیان بود، محاصره کردند و فرمانده نیروهای محاصره‌کنندۀ صور، امیر بدر الجمالی مجبور به برداشتن محاصره از صور گردید (مکی، 102؛ بنوت، همانجا).
پس از آن، امارت بنی عقیل به مدت 20 سال استمرار یافت و عین ‌الدوله و پس از وی فرزندانش زمام امور را در دست داشتند. آن‌گاه امور صور به دست فاطمیان افتاد و آنان امیر منیر‌ الدولۀ جیوشی را به حاکمیت آنجا تعیین کردند، اما او هم تصمیم به استقلال از دولت فاطمی گرفت، ولی شکست خورد و دستگیر گردید (همانجا).
بندر صور که از ابتدای فتح اسلامی بندر اصلی جند اردن به شمار می‌رفت، چه در دورۀ اموی و عباسی، و چه در دورۀ تسلط فاطمی درآمد تجارتی بالایی، گاه 40٪ و گاهی 50٪ درآمد بیت ‌المال از جندهای شام و اردن را به بیت‌ المال سرازیر می‌کرد؛ زیرا افزون بر مقادیر بالای جزیه و خراج که از آنجا وصول می‌شد، تمامی عوامل لازم برای تبدیل شدن آنجا به منبع ثروت را دارا بود. از جمله، موقعیت جغرافیایی، ثبات نسبی اوضاع سیاسی و دینی، موفقیت دستگاه مالیات‌گیری، فصول خوب و وفور کالا و محصول در منطقه فراهم بودند و دولت فاطمی پس از براندازی بنی عقیل و دستگیری منیر الدولۀ جیوشی، مالیاتی بسیار سنگین بر بازرگانی صور بست (همو، 39؛ عثامنه، 288) و به نظر می‌رسد که همین امر در کنار توالی علتها و رویدادهای دیگر داخلی و بین ‌المللی، سبب هجوم هزاران نفر از غرب به سوی شهرهای منطقه گردید که به عنوان جنگهای صلیبی به مدت چند سده آنجا را به خاک و خون کشیدند (مکی، 120 بب‍ ‌).
در نخستین حملۀ صلیبی صیدا و نیروهای دفاعی شهر در مقابل صلیبیان به دفاع پرداختند و از شهر محافظت کردند، اما صلیبیان به نابود کردن روستاها و مزارع اطراف پرداختند و خود را در 492ق/ 1099م به بیت ‌المقدس رساندند و نخستین امیرنشین لاتین را در اورشلیم تأسیس کردند، اما نتوانستند صیدا و منطقۀ جبل عامل را به اشغال خود درآورند و حتى در 499ق/ 1106م که ملک بودوئن کوشید شهر را تصرف کند، موفق نشد و عقب‌نشینی کرد. اما هنگامی که نیروهای حملۀ دوم صلیبی در 501 ق/ 1108م به کمک ایشان آمدند، شهر را از دریا و خشکی در محاصره‌ای سخت گرفتند و این امر فاطمیان را به اعزام سریع نیرویی دریایی برای دفع خطر از صیدا واداشت که «توانست کشتیهای صلیبیان را شکست دهد و محاصرۀ دریایی شهر را از بین ببرد» (همو، 120-121؛ بنوت، 45-46)؛ اما چون نیروی دریایی اصلی فاطمیان مقیم صور بود، آنان نتوانستند از سقوط صیدا به دست صلیبیان جلوگیری کنند و چون در 503 ق/ 1110م شهر سقوط کرد، صلیبیان غرامتی بر اهالی به مبلغ 20 هزار دینار بستند که ایشان را به فقر و فاقه کشانید و اموالشان مصادره شد (ابن اثیر، 1/ 476-477؛ نک‍ : بنوت، 46).
پس از سقوط صیدا، در منطقۀ جبل عامل، شهر صور تنها بندر فاطمی در ساحل شرقی مدیترانه بود و فاطمیان در استوارسازی و تبدیل آن به پایگاه دریایی بسیار کوشیدند و از همان پایگاه بود که به مواضع صلیبیان حمله‌ می‌کردند (همانجا).
صلیبیان در 498ق/ 1105م، دژ استواری در تبنین، یکی از شهرهای جبل عامل در نزدیک صور ساختند و این امر پس از آن بود که با گذر از جبل عامل از راه داخلی، دور از خط ساحل این بار به بیت‌المقدس رسیده بودند (همانجا). آنان در 500 ق/ 1107م در هونین نیز دژی به عنوان مرکز نظامی تأسیس کردند که امدادی برای ایشان در تحرکهایشان بود؛ با وجود این، یک خط عبور خشکی در داخل جبل عامل، بیرون از نقاط اشغالی باقی مانده بود. این قسمت تا پس از 503 ق/ 1110م تنها منطقه‌ای بود که دمشق را به یک بندر دریایی که صور باشد، ارتباط می‌داد و از آن‌رو، طغتکین توجه بسیاری به باقی نگه‌داشتن آن منطقه به دور از اشغال صلیبیان نشان می‌داد و در همان حال، صلیبیان نیز متوجه نقطۀ ضعف خود در منطقه بودند و تاریخ منطقه در پی سقوط صیدا، همواره در پیوند با جنگ و سرنوشت صور رقم می‌خورد (مکی، 124؛ بنوت، 46-47).
در این زمان صلیبیان برای تکمیل عملیات محاصرۀ صور، در نزدیکی شهر و در منطقۀ معشوق برجی جدید احداث کردند، اما همچنان هر تلاشی که از 504 ق/ 1111م برای اشغال صور می‌کردند، بی‌نتیجه می‌ماند (ابن اثیر، همانجا؛ بنوت، 47).
در مقابل کمکهای پیاپیی که از راه کوهستان توسط اتابک طغتکین بوری، حاکم سلجوقی دمشق (حک‍ 497-522 ق/ 1104-1128م) به صور می‌رسید، شهر وابستگی به سلجوقیان را اعلان کرد و ایشان امیر مسعود را به حکومت آنجا منصوب کردند، بی آنکه خواندن خطبه به نام خلیفۀ فاطمی در آن شهر متوقف شود (بنوت، 48-49).
در این هنگام، طغتکین پس از تجهیز سپاه حمله‌ای گسترده بر نیروهای صلیبی آغاز کرد که در خلال آن توانست قلعۀ تبنین را بکوبد و به سرزمینهای فلسطینی درآید، چنان که صلیبیان وادار به تقاضای مذاکره با وی شدند، اما او نپذیرفت، ولی به علت ازهم‌گسیختگی وحدت اسلامی، نتوانست به پیروزی چشمگیری دست یابد. از این‌رو، صلیبیان حملۀ خود را به صور از سرگرفتند و در جنوب شهر در نزدیک اسکندرون قلعه‌ای تازه احداث کردند که پایگاهی سوق‌ الجیشی بر ساحل بود، اما در آن زمان (510 ق/ 1116م)، نتوانستند از آنجا به سوی شمال در جهت شهر پیش‌تر بروند (همو، 49).
در 516 ق/ 1122م نیروی دریایی فاطمیان به بندر صور رسید و پس از تعیین حاکمی فاطمی برای شهر، دوباره آنجا را به زیر سیطرۀ حکومت مصر درآورد، اما به مجرد اینکه نیرو بندر را ترک کرد، اهالی از دمشق درخواست کمک کردند و طغتکین بدیشان پاسخ مساعد داد و در پی آن، شهر به مدت دو سال، مدام زیر حمله‌هایی از هر دو طرف بود تا اینکه در زمستان 518 ق/ 1124م صلیبیان با نیرویی دریایی مرکب از 300 کشتی و 15 هزار سپاهی از دریا و خشکی شهر را محاصره کردند و آن را در پایان همان سال به تسلیم واداشتند. با سقوط صور صلیبیان بر همۀ جبل عامل چیره شدند و آن را بر طبق تقسیمات اداری جدید خود تابع مملکت لاتینی بیت‌ المقدس قرار دادند (ابن اثیر، 10/ 620-622؛ ابن جبیر، 277-278؛ بنوت، 49-51).
صلیبیان در پی چیرگی بر جبل عامل به تحکیم دژهای منطقه پرداختند؛ از جمله شاه اورشلیم، فولک، در 529 ق/ 1135م قلعۀ شقیف را که بیشتر ساختمانهایش از روزگار بیزانسیها و برخی نیز از دورۀ اسلامی بر جای مانده بود، بازسازی کرد (همو، 54).
با روی کار آمدن صلاح ‌الدین ایوبی و بر افتادن دستگاه خلافت فاطمیان در 566 ق/ 1171م بیشتر نواحی شام به دست صلاح‌ الدین افتاد؛ او در 568 ق بر دمشق چیرگی یافت و سپس شهرهای حمص و حماه را به تصرف خود درآورد، آن‌گاه در 583 ق/ 1187م، نیروهای صلیبی را در حطین در هم کوبید و تا 586 ق سراسر منطقۀ جبل عامل به‌جز صور و قلعۀ شقیف را از تصرف صلیبیان بیرون آورد (نک‍ : همو، 58-59).
 

صفحه 1 از52

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: