صفحه اصلی / مقالات / دانشنامه ایران / آقابزرگ /

فهرست مطالب

آقابزرگ


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : شنبه 17 خرداد 1399 تاریخچه مقاله

آقا‌بزرگ \āqā-bozorg\، مسجد و مدرسه‎ای بزرگ و باشکوه در کاشان، منسوب به ملا مهدی نراقی ملقب به آقابزرگ. این مسجد با هزینۀ مردی نیکوکار به نام حاج محمدتقی خانبان و پسرش در نیمۀ سدۀ 13 ق / 19 م، مقارن با پادشاهی محمد شاه قاجار (د 1264 ق / 1848 م) ساخته شده است (نراقی، 254؛ مصطفوی، 1 / 418). مسجد و مدرسۀ آقابزرگ در محدودۀ تاریخی و بافت کهن شهر، مجاور بقعۀ خواجه تاج‎الدین و در محله‎ای به همین نام بنا شده، و در خیابان آقابزرگ، منشعب از خیابان فاضل نراقی واقع است. 
ساخت این بنا در روزگار پادشاهی محمد شاه قاجار آغاز شد و در سالهای نخستین سلطنت ناصرالدین شاه (1264- 1313 ق / 1848-1895 م)، به پایان رسید (مشکوٰتی، 268- 269؛ مصطفوی، همانجا). 
مسجد و مدرسۀ آقابزرگ مجموعۀ نفیسی از عناصر معماری و تزییناتی، و ترکیبی از این حجمها و اندامهای متناسب به هم تنیده، شامل سردر و هشتی ورودی، صحن مرکزی، مقصوره و شبستانها را به وجود آورده است. 

 سردر و هشتی ورودی

این قسمت از بنا که از طریق جبهۀ شمالی به خارج راه می‎یابد، مشتمل است بر سردر ورودی، درِ چوبیِ کنده‎کاری‌شدۀ نفیس، و سکوهای سنگیِ دو طرف. در 3 ضلع سردر ورودی و درست در ارتفاع بالای درِ چوبی، کتیبه‎ای کاشی با قصیده‎ای از حسرت (نام سرایندۀ آن) نصب شده است (نک‍ : گنج‌نامه، 6 / 152، تصویر). 

صحن مرکزی

این صحن در دو طبقه و مشتمل بر دو حیاط فوقانی و تحتانی (گودالْ باغچه) است. صحن فوقانی (بام مدرس و حجره‎ها) مهتابی‌مانندی است که از شرق و غرب با دو دیوار مرکب از جرز و طاق‎نما محصور شده است و از شمال به مهتابی (بام چهل‎ستون) می‎پیوندد و از جنوب به ایوان مسجد راه می‎یابد. گودال باغچه از شرق و غرب به 10 حجره، از جنوب به دو حجره (در دو سوی) و یک مدرس (در وسط) و چند اطاق و انبار در دو کنج جنوب غربی و شرقی، و از شمال به شبستان شمالی و سرداب زیر آن منتهی می‎شود (نک‍ : همان، 6 / 151، 152، تصویرها). 

مقصوره یا گنبدخانه

گنبدخانه بر روی پایۀ عظیم، پیرامون یک هشت‎ضلعی، بنا گردیده، و گنبدی دو پوش با دهانۀ داخلی 20 / 10 متر آن را پوشانده است. گرداگرد این گنبدخانه رواقهایی به هم پیوسته با پوششی به شکل طاق و تویزه و عرقچین ایجاد شده است. در ارتفاع حدود شش‌متری از کف مقصوره درگاههایی بر بالای ورودیهای هشت‎گانه ساخته شده که در جانب ایوان به یکدیگر ارتباط می‎یابند. زیر این قسمت کتیبه‎ای حاوی سورۀ «فتح» به خط ثلث برجسته از گچ گرداگرد داخل گنبدخانه را می‎پوشاند که در پایان آن تاریخ 1264ق خوانده می‎شود (نک‍ : همان، 6 / 150، نیز 6 / 154، 157، تصویرها). 
ایوان شمال گنبدخانه با یک ورودی اصلی از وسط به مقصوره، و دو راه ارتباطی دیگر از راست و چپ به رواقهای طرفین می‎پیوندد. دو قسمت سردر که میان ایوان و گنبدخانه واقع است، با یک راهرو ارتباطی در نیم‎طبقه به یکدیگر راه می‎یابند و یک درگاه باز در وسط آن، خارج را به داخل مرتبط می‎سازد. نظیر این درگاه در 3 طرف دیگر مقصوره نیز عیناً تکرار شده است (نک‍ : همان، 6 / 155، 157، تصویرها). 

شبستانهای ستون‌دار

این مجموعه دارای شبستانهایی است؛ یکی در جبهۀ غربی گنبدخانه که اندک زمانی پس‌از بنای قسمت اصلی ساخته شده، و دارای 20 ستون آزاد و 30 چشمه‌طاق عرقچینی آجری است که در قسمت شمالی آن، راهرو ارتباطی و پلکان پشت‎بام و محلی برای وضوخانه قرار دارد؛ و دیگری شبستانِ زمستانی‌ای که در جبهۀ شمالی مسجد و صحن اصلی حیاط واقع است و پایه‎های آن قبل از ساختمان قسمت اصلی وجود داشته، یا احتمالاً اندکی قبل از احداث گنبدخانه بر روی پایه‎های موجود بنایی که بر اثر زلزله یا عوامل دیگر ویران شده بود، ساخته شده است. این شبستان دارای ستونهایی از آجر و خشت و پوشش عرقچینی با گوشه‎سازی و رسمی‎بندی است که پوشش آجری عرقچین آن با نقوش هندسی آجر و کاشی تزیین گردیده است (نک‍ : نراقی، 257- 258؛ گنج‌نامه، 6 / 155، تصویر). 
از خصوصیات بارز این بنا معماری ویژۀ گنبدخانه است که روی 8 پایۀ عظیم بر پا شده، زیرا در طرح مساجد قدیمی ایران ایجاد گنبد روی پایه‎های آزاد به ندرت دیده می‎شود. نتیجۀ عملی اجرای این نوع طرح، جریان یافتن هوای خنک در فضای گنبدخانه در فصول گرم و تابستانهای داغ منطقۀ کویری است؛ از این‎رو، در این مسجد برخلاف دیگر مساجد که جبهۀ جنوب گنبدخانه را به‌منظور ایجاد محراب مسدود می‎کنند و جرزهای نسبتاً قطوری می‎سازند، جانب جنوب، جنوب شرقی و جنوب غربی آن آزاد و رها بنا شده، و محراب در دیوار رواقی که گرداگرد گنبدخانه را فراگرفته، ساخته شده است (نراقی، 257). از ویژگیهای دیگر، گودال باغچه (حیاط تحتانی) است که حوض بزرگ (آب‎نما) و باغچه‎های آن به طراوت فضا کمک می‎کند (همو، 258). تزیینات اندک این مسجد و مدرسه به گچ‎بری، نقاشی، کارهای چوبی (کنده‎کاری، گره‎چینی، آلت و لقط)، مقرنس‎کاری، کاشی‌کاری رسمی‎بندی و یزدیِ‌بندی منحصر می‎شود. یک جفت درِ نفیس (درِ مدخل اصلی مسجد) که کنده‎کاری شده، و با گره‎چینی و گل‌میخ تزیین گردیده از ارزش والایی برخوردار است (مصطفوی، همانجا). 

مآخذ

گنج‌نامه (مساجد)، به کوشش کامبیز حاجی‌قاسمی، تهران، 1383 ش؛ مشکوٰتی، نصرت‎الله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، 1349 ش؛ مصطفوی، محمدتقی، آثار تاریخی طهران (تهران)، به کوشش هاشم محدث، تهران، 1361 ش؛ نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستانهای کاشان و نطنز، تهران، 1348 ش؛ نیز: 

Stierlin, H., Persian Art and Architecture, London, 2012. 
علیرضا همایون‎فر(دبا)
 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: