صفحه اصلی / مقالات / دانشنامه ایران / اغلب عجلی /

فهرست مطالب

اغلب عجلی


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : یکشنبه 11 خرداد 1399 تاریخچه مقاله

اغلب عجلی‌ \aqlab-e ejlī\، اغلب بن جُشَم‌ (د 21 ق‌ / 642 م‌)، یكی از بزرگ‌ترین‌ شعرای‌ رجزسرای‌ مخضرم‌. نام‌ پدر او را جعشم‌ (كلبی‌، 549) و عمرو (آمدی‌، 23) نیز آورده‌اند. وی‌ نسب خویش‌ را به بنوعجل در یمامه می‌رساند (كلبی‌، همانجا؛ ابن‌‌قتیبه‌، 2 / 613؛ ابن‌‌درید، 346).
اغلب‌ كهن‌سال‌ بود كه‌ اسلام‌ را درك‌ كرد و به‌ آیین‌ مسلمانی‌ گروید؛ اما ظاهراً شرف‌ صحبت‌ پیامبر (ص‌) را نیافت‌، زیرا هیچ‌كس‌ او را در شمار اصحاب‌ آن‌ حضرت‌ نیاورده‌ است‌ (ابن‌‌حجر، 1 / 56؛ قس‌: ابن‌‌حزم‌، 313؛ ابن‌‌اثیر، 1 / 105). 
هنگام‌ ارتداد مسیلمه‌ و سجاح‌، اغلب‌ ظاهراً در یمامه‌ بود و چون‌ سجاح‌ به‌ ازدواج‌ مسیلمه‌ درآمد، اشعاری‌ سخت‌ تند و گزنده‌ سرود (نك‍ : ابوالفرج‌، 21 / 31-32) كه‌ به‌قول‌ آمدی‌ (همانجا)، هیچ‌ شاعری‌ در هرزه‌‌زبانی‌ اشعاری‌ همانند وی‌ ندارد؛ گرچه‌ برخی‌ در صحت‌ انتساب‌ این‌ ابیات‌ به‌ او به‌ دیدۀ تردید نگریسته‌اند (ابن‌‌سلام‌، چ‌ لیدن‌، 149، چ‌ قاهره‌، 2 / 743؛ نیز نك‍ : اسد، 327- 328، 350-351). 
اغلب‌ به‌هنگام‌ لشكركشی‌ سعد بن‌ ابی‌ وقاص‌، به‌همراه‌ او، از كوفه‌ آهنگ‌ نهاوند كرد (ابوالفرج، 21 / 29) و در همان‌ جنگ‌، كه‌ اعراب‌ فتح‌الفتوحش‌ می‌خوانند، كشته‌ شد (ابن‌‌قتیبه‌، 2 / 613). گویند اغلب‌ عجلی‌ عمری‌ دراز یافت‌ (ابوحاتم‌، 108). 
اغلب‌ در ردیف‌ نخستین‌ و بزرگ‌ترین‌ رجزسرایان‌ جای‌ دارد (ابوعبیده‌، 14)، چنان‌كه‌ ابن‌‌سلام‌ در طبقات‌ (همان چ‌‌، 2 / 737) او را در طبقۀ نهم‌، مقدم‌ بر دیگر رجزسرایان‌ قرار داده‌ (نیز نك‍ : قیسی‌، 111)، و بر این‌ باور است‌ كه‌ اغلب‌ نخستین‌ كسی‌ است‌ كه‌ «رجز» سرود. مراد نویسندگان‌ از «رجز» همانا قصیده‌‌ساختن‌ در بحر رجز است‌ (نك‍ : نالینو، 149-150). این‌ نظر را ابن‌‌قتیبه‌ با نكته‌‌سنجی‌ نقادانه‌ای‌ تأیید می‌كند، آنجاكه‌ می‌گوید: اغلب‌ نخستین‌ كسی‌ است‌ كه‌ «رجز» را شبیه‌ به‌ «قصیده‌» سرود (همانجا؛ نیز نك‍ : ابن‌رشیق‌، 1 / 189)، زیرا رجز پیش‌‌ازآن‌ لحن‌ غالب‌ شعر فتوح‌، آن‌ هم‌ در كارزار، تفاخر و جز آنها بود (خلیف‌، 333) و به‌ دو یا 3 بیت‌ منحصر می‌شـد (ابـوالفرج‌، همـانجا). رواج این‌گونه‌ اشعار چنان بود كه‌ گویند اغلب‌ خود 14 هزار رجز از حفظ بود (قلقشندی‌، 1 / 293). 
با توجه‌ به‌ این‌ نكات‌، باید پذیرفت‌ كه‌ این‌ بدعت‌ ادبی‌ به‌‌دست‌ مخضرمان‌ و اسلامیان‌ (بكری‌، 4) در نیمۀ اول‌ سدۀ 1 ق‌ به‌ ظهور رسیده‌ است‌‌. 
معروف‌ترین‌ شعر اغلب همانا هجویه‌ای بسیار بی‌پرده‌ و پرناسزا دربارۀ سجاح‌ است‌ كه‌ در منابع‌ با اندك‌ اختلافی‌ ضبط گردیده‌ است‌ (ابن‌‌سلام‌، چ‌ لیدن‌، 148- 149، چ‌ قاهره‌، 2 / 739-742؛ ابوالفرج‌، 21 / 31-32).

مآخذ

ابن‌‌اثیر، علی‌، اسد الغابة، قاهره‌، 1286 ق‌؛ ابن‌‌حجر عسقلانی‌، احمد، الاصابة، قاهره‌، 1328 ق‌ / 1910 م؛ ابن‌‌حزم‌، علی‌، جمهرة انساب‌ العرب‌، بیروت‌، 1403 ق‌ / 1983 م‌؛ ابن‌‌درید، محمـد، الاشتقاق‌، بـه كوشش عبـدالسلام‌ محمـد هارون‌، قاهره‌، 1378 ق‌ / 1958 م‌؛ ابن‌‌رشیق‌، حسن‌، العمدة، به‌ ‌كوشش‌ محمد محیی‌الدین‌ عبدالحمید، بیروت‌، دارالجیل‌؛ ابن‌‌سلام‌ جمحی‌، محمد، طبقات‌ فحول‌ الشعراء، لیدن‌، 1913 م‌؛ همان‌، به‌‌ كوشش‌ محمود محمد شاكر، قاهره‌، 1394 ق‌ / 1974 م‌؛ ابن‌‌قتیبه‌، عبداللٰه‌، الشعر و الشعراء، به ‌‌كوشش‌ احمد محمد شاكر، قاهره‌، 1386 ق‌ / 1966 م‌؛ ابوحاتم‌ سجستانی‌، سهل‌، المعمرون‌ و الوصایا، به‌ كوشش‌ عبدالمنعم‌ عامر، قاهره‌، 1961 م‌؛ ابوعبیده‌، معمر، الدیباج‌، به‌ ‌كوشش‌ عبداللٰه‌ بن‌ سلیمان‌ جربوع‌ و عبدالرحمان‌ بن‌ سلیمان‌ عثیمین‌، قاهره‌، 1411 ق‌ / 1991 م‌؛ ابوالفرج‌ اصفهانی‌، الاغانی‌، به‌‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهیم و دیگران‌، قاهره‌، 1393 ق‌ / 1973 م‌؛ اسد، ناصرالدین‌، مصادر الشعر الجاهلی‌، قاهره‌، 1956 م‌؛ آمدی‌، حسن‌، المؤتلف‌ و المختلف‌، به ‌‌كوشش‌ عبدالستار احمد فراج‌، قاهره‌، 1381 ق‌ / 1961 م؛ بكری‌، محمد توفیق‌، اراجیز العرب‌، قاهره‌، 1346 ق‌؛ خلیف‌، یوسف‌، حیاة الشعر فی‌ الكوفة، قاهره‌، 1388 ق‌ / 1968 م‌؛ قلقشندی‌، احمد، صبح‌ الاعشى‌، قاهره‌، 1383 ق‌ / 1963 م؛ قیسی‌، نوری‌ حمودی‌، «الاغلب‌ العجلی‌، حیاته‌ و شعره‌»، مجلة المجمع‌ العلمی‌ العراقی‌، بغداد، 1400 ق / 1980 م‌، شم‍ 32(3)؛ كلبی‌، هشام‌، جمهرة النسب‌، به‌ كوشش‌ ناجی حسن‌، بیروت‌، 1407 ق / 1986 م؛ نیز: 

Nallino, C. A., La Littérature arabe, tr. Ch. Pellat, Paris, 1950. 
ایران‌ناز كاشیان‌ (دبا)
 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: