صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / تاریخ / آصف الدوله /

فهرست مطالب

آصف الدوله


نویسنده (ها) :
آخرین بروز رسانی : دوشنبه 16 دی 1398 تاریخچه مقاله

آصِفُ‎الدَّوله، حاج محمدقلی‎خان (د 1292ق / 1875م)، سپاهی و سیاست‌پیشۀ روزگار قاجاری از عهد فتحعلی‎شاه تا دورۀ ناصرالدین شاه. وی از پسران الٰلّهیارخان آصف‎الدوله (ه‍ م) بود. در دورۀ دوم جنگهای ایران و روس، فرماندهی افواج عبدالملکی و مافی و خواجه‌وند را برعهده داشت و پس از آن در دستگاه طاووس خانم زن سوگلی فتحعلی‎شاه موسوم به تاج‎الدوله، خدمت کرد و با شاه بسیار نزدیک شد چنان‌که هنگام درگذشت او در اصفهان، در کنارش بود. فتحعلی‎شاه دختر سی‎ام خود مُرَصَّع خانم را به وی تزویج کرد و بدین ترتیب محمدقلی‎خان با پدر خود باجناق گردید. محمدقلی‎خان که در دربار فتحعلی‎شاه ایشیک آقاسی (رئیس تشریفات سلطنتی) بود، در زمان محمدشاه نیز در همین مقام باقی ماند و در دسته‌بندیهای درباریان و توطئه‎های آنان، به سود بهمن‎میرزا برادر محمدشاه (که از مادری دَوَلّو بود)، در برابر ناصرالدین میرزا (که از مادری قوانلو بود) شرکت جست و در مسألۀ ولایت عهد وی شرکت مستقیم داشت؛ اما زمانی که فتنۀ برادرش حسن‎خان سالار را در خراسان بالا گرفت (سرکوبی در 1266ق / 1850م)، محمدقلی‎خان از شاه اجازه خواست به مراغه، نزد عموی خویش فتحعلی خان بیگلربیگی (پسر چهارم میرزا ‎محمدخان قاجار دولو، بیگلربیگی تهران، مشهور به تاجبخش) که با الٰلّهیارخان آصف‎الدوله رابطۀ خوبی نداشت برود تا در مظان اتهام نباشد. محمدشاه با پیشنهاد وی موافقت کرد، اما پس از چندی محمدقلی‎خان فرصتی یافته خود را به پدرش رساند که به حال تبعید در عتبات به‌سر می‎برد. سرانجام در 1282ق / 1865م از عنایت ناصرالدین‎شاه برخوردار گشت و به ندیمی او پذیرفته شد. سال بعد به وزارت عدلیه که مقامی بی‎محتوا و بیشتر تشریفاتی بود منصوب گردید، یعنی «صندوق عدالت» به او سپرده شد. در 1286ق / 1869م که ظل‎السلطان در بیست سالگی والی فارس شد، آصف‎الدوله به وزارت و پیشکاری او انتخاب گردید، لیکن به دنبال آشوبهای آن دیار، پس از 2 سال به تهران احضار گردید و در 1290ق / 1873م مجدداً به وزارت عدلیه منصوب شد. ناصرالدین‎شاه در بازگشت از نخستین سفر اروپا، در رشت، به دنبال پیش‌آمدهایی که در تهران رخ داده بود، میرزاحسین‎خان سپهسالار را از صدارت معزول کرد و به محض رسیدن به پایتخت تشکیلات جدیدی به وجود آورد و آصف‎الدوله را نیز از مقام خود برکنار ساخت. 
محمدقلی‎خان آصف‎الدوله به صراحت لهجه و تندزبانی شهرت داشت و از رجال راست‌کردار عصر ناصری شمرده می‎شد.

مآخذ

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، 1345ش، ص 22؛ همو، منتظم ناصری، تهران، 1300ق، 3 / 327؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، زوّار، 1347-1353ش، 3 / 467-468؛ سعادت نوری، حسین، «آصف‎الدوله‎ها»، یغما، س 15، شمـ 8 (آبان 1341ش)، صص 379-383، 423، 427، 462-467؛ عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابک، 1355ش، صص 75-77، 243-244، 320؛ مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، زوّار، 1343ش، 1 / 105؛ معیّرالممالک، دوستعلی‎خان، رجال عصر ناصری، تهران، نشر تاریخ ایران، 1361ش، صص 265-266. 

بخش تاریخ


 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: