صفحه اصلی / مقالات / دائرة المعارف بزرگ اسلامی / تاریخ / ابن زولاق /

فهرست مطالب

ابن زولاق


آخرین بروز رسانی : دوشنبه 19 خرداد 1399 تاریخچه مقاله

اِبْنِ‌زولاق، ابومحمد حسن بن ابراهيم بن حسين بن حسن بن علی بن خالد بن راشد بن عبدالله بن سليمان بن زولاق مصری ليثی (306-386 ق/ 919-996 م)، فقيه و محدّث. برخی درگذشت او را 389 ق نوشته‌اند (ياقوت، ادبا، 7/ 226؛ ذهبی، 16/ 463؛ صفدی، 11/ 370). او در جوانی به حديث و تاريخ روی آورد و حديث را از ابوجعفر طحاوی فراگرفت. ابن زولاق در 330ق به دمشق رفت (ذهبی، همانجا) و پس از حضور در مجالس درس محدّثان و راويان آن ديار به مصر بازگشت و مدتی عهده‌دار امر قضا شد، اما چون شيفتۀ تاريخ و گردآوری رويدادهای آن بود، بيشتر عمر را بر سر اين كار گذاشت. 
ابن حجر عسقلانی پس از بيان اين نكته كه ابن زولاق از جمع كثيری استماع حديث كرده و تصانيف او را گواه بر اين امر دانسته است، گفته كه ابن اعين الغزال به ناحق او را، به دليل ابراز تشيع نسبت به فاطميان، نكوهش و تكذيب كرده است (2/ 191) كه با توجه به تأليفات او، تشيع وی بعيد نمی‌نمايد. امين (4/ 625-626) كه زندگی نامۀ نسبتاً كاملی از ابن زولاق به دست داده است، با استناد به همين قول ابن حجر، ابن زولاق را شيعه دانسته و می‌گويد كه احتمالاً دوازده امامی بوده است. 

آثـار

نوشته‌های ابن زولاق از منابع عمده و اصيل تاريخ سده‌های نخستين مصر اسلامی به ويژه دوره‌های اخشيدی و فاطمی است. البته بيشتر اين آثار از ميان رفته، اما پيش از آن، از مآخذ مؤلفان تاريخ بوده است. از كتابهای او جز چند نسخۀ خطی ناقص (خديويه، 5/ 6-7؛ ازهريه، 5/ 319) در دست نيست. مؤلفان آثار بسياری را به او نسبت می‌دهند: اتمام اخبار امراءِ مصر للكندی (مقريزی، اتّعاظ، 146)؛ ذيل اخبار قضاة مصر كندی، در اخبار قاضيان مصر كه از 246 ق با ترجمۀ احوال قاضی بكار بن قتيبه آغاز می‌شود و به رجب 386 ق در احوال محمد بن نعمان قاضی فاطمی پايان می‌يابد (ابن خلكان، 2/ 91؛ حاجی خليفه، 1/ 28). بر همين كتاب كندی، ابن حجر و شاگردش سخاوی ذيلهايی نوشته‌اند (حاجی خليفه، 1/ 301)؛ اخبار سيبويه المصری كه افزون بر شرح احوال، برخی از اشعار و لطايف و كلمات قصار سيبويه را آورده است (ازهريه، خديويه، همانجاها؛ بروكلمان، 3/ 84)؛ العيون الدعج فی حلی دولة بنی طغج كه ابن سعيد مختصر آن را در المغرب فی حلی المغرب نقل كرده است (شِيال، 146)؛ الموازنة بين مصر و بغداد (ابن ظهيره، 131)؛ تاريخ الكبير علی السنين (ابن شاكر، 172؛ ياقوت، ادبا، 7/ 226). بروكلمان (همانجا) معتقد است كه اين كتاب تاريخ مصر تا 49 ق/ 669 م را در بردارد؛ تاريخ مصر (دواداری، 6/ 4) يا تاريخ مصر و فضائلها (دوسلان، I/ 330)؛ سيرة ابن طولون (سخاوی، 183)؛ سيرة العزيز (ابن شاكر، همانجا)؛ سيرة المعزلدين الله كه اهّم مؤلفات اوست و مقريزی بخش عمدۀ كتاب خود را از آن گرفته است (شيال، همانجا)؛ سيرة جوهر (ياقوت، ادبا، ابن شاكر، همانجاها؛ قس: بروكلمان، همانجا كه نام كتاب را سيرة القائد جوهر ضبط كرده است)؛ سيرة خمارويه (سخاوی، همانجا)؛ سيرة كافور؛ سيرة محمد بن طغج الاخشيد (ياقوت، ادبا، همانجا؛ ابن شاكر، همانجا)؛ فضايل مصر و اخبارها (سخاوی، 277). روزنتال (ص 178) انتساب اين كتاب را به ابن زولاق، به دليل ضعف تأليف، مورد انتقاد قرار داده و نيز معتقد است (همانجا، حاشيۀ 94) چهار كتابی كه بروكلمان (3/ 83-84) از ابن زولاق دانسته است «به ظاهر همه يكی يا كاملاً شبيه يكديگر است ... ». دوسلان (همانجا) اين اثر را مختصر يك كتاب مفصل ديگر دانسته است؛ فی فضائل مصر و النيل ( آلوارت، V/ 422كتاب فی خطط مصر كه نام آن در غالب منابع آمده است؛ كواكب در احوال خاندان ماذرايی (ويت، حاشيۀ خطط، 2(1)/ 66). نام ديگر اين كتاب سيرة الماذر أيتين است (ابن شاكر، 172؛ ياقوت، ادبا، همانجا). 
آثار ابن‌زولاق، چنانكه اشاره شد، توجه مورخان و نويسندگان بعدی را به خود جلب كرده است. اينان گاه به صراحت و با ذكر نام و اغلب بدون ذكر نام مطالب خود را از نوشته‌های ابن زولاق گرفته‌اند، برای نمونه ياقوت در معجم البلدان در 8 مورد، ابن خلكان در 4 مورد، دواداری در 2 مورد، ابن دقماق در 3 مورد، مقريزی در اتّعاظ در 4 مورد و در خطط نيز در 4 مورد، ابن ظهيره در 20 مورد، حرّ عاملی در 1 مورد، ابن حجر در 36 مورد به نوشته‌های ابن زولاق استناد جسته‌اند، علاوه بر اينها ويت (ص 82) معتقد است كه ابن ميسر هم از ابن زولاق بسيار نقل كرده و تقريباً تمامی گزارش مربوط به سالهای 362 تا 365 ق را از وی گرفته است. برخی نيز ابن سعيد و ابن حجر را، پس از مقريزی، از مؤلفانی دانسته‌اند كه بيش از ديگران از ابن زولاق نقل كرده‌اند (EI2). 

مآخذ

ابن حجر عسقلانی ، احمد بن علی، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، 1321- 1329 ق؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن‌شاكر كتبی، محمد، عيون التواريخ، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛ ابن ظهيره، محمد بن محمد، الفضائل الباهرة فی محاسن مصر و القاهرة، به كوشش مصطفی السقاء و كامل المهندس، قاهره، 1969 م؛ ازهريه، فهرست؛ امين، محسن، اعيان الشيعة، بيروت، 1043 ق/ 1982 م؛ بروكلمان، كارل، تاريخ الادب العربی، ترجمۀ عبدالحليم النجار، قاهره، دارالمعارف؛ حاجی خليفه، كشف؛ خديويه، فهرست؛ دواداری، ابوبكر بن عبدالله، كنزالدرر، به كوشش صلاح‌الدين منجد، قاهره، 1380 ق/ 1961 م؛ ذهبی، محمد بن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب الارنؤوط و اكرم البوشی، بيروت، 1404 ق/ 1984 م؛ روزنتال، فرانتس، تاريخ تاريخ‌نگاری در اسلام، ترجمۀ اسدالله آزاد، مشهد، 1365 ش؛ سخاوی، محمد بن عبدالرحمن، الاعلان بالتوبيخ، به كوشش فرانتس روزنتال، بغداد، 1382 ق/ 1963 م؛ شيال، جمال‌الدين، حاشيه بر اتعّاظ الحنفـاء (نک‍ : مقريزی در همين مآخذ)؛ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، به کوشش شکری فیصل، بیروت، 1401 ق/ 1981 م؛ مقریزی، احمد بن علی، اتعاظ الحنفاء، به کوشش جمال‌الدین شیال، قاهره، 1367 ق/ 1948 م؛ همو، خطط، به کوشش گاستون ویت، قاهره، 1911-1924؛ ویـت، گاستـون، حواشی بر خطط (نک‍ : مقریزی در همین مآخذ)؛ ياقوت، ادباء؛ همو، بلدان؛ نيز: 

Ahlwardt; EI2 ; De Slan; wiet, Gaston, «Compte rendu d’Ibn Muyassar, Annales d’Egypte», 1621, vol. XVIII. 
عبدالمحمد روح‌بخشان
 

ورود به سایت

مرا به خاطر بسپار.

کاربر جدید هستید؟ ثبت نام در تارنما

کلمه عبور خود را فراموش کرده اید؟ بازیابی رمز عبور

کد تایید به شماره همراه شما ارسال گردید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.:

ثبت نام

قبلا در تارنما ثبت نام کرده اید؟ وارد شوید

کد تایید را وارد نمایید

ارسال مجدد کد

زمان با قیمانده تا فعال شدن ارسال مجدد کد.: